Hitit Kralı Suppuliluila Mas ve oğlu Marsilis (MÖ 1347-1320) yazıtlarında komşu ALZİ , SUHWA, ISHUVA ve ALSHİ halklarıyla savaşlardan söz eder. Bu halklar Ermeniler’den önce bölgeye gelmiş bölgenin ilk halklarıdır. MÖ 1335 yılında Dersim yöresi ile bütünleşen AZZİ –HAYAŞA ülkesini Hatti Kralı II. MÜRŞİLİ bir seferle kendisine bağladı. Dersim olarak adlandırılan İşuwa yöresinde “MÜŞKİLER” yaşıyordu. Erken demir çağında yöreye nereden geldikleri kesin olmayan Müşkiler’in Dersim yöresini iskan ettiği bir alan olarak görülmektedir. MÖ.IX. yüzyılda Müşkiler, Murat suyu ile batı fırat arasında “UŞUVA”yı da içine alan bölgeye gelip yerleşirler. Bu sırada yöre halkı Hurriler’den oluşuyordu. Asur Krallığının bölgeye ilki bu kez Asur-Muşki mücadelesine sahne olur. IX. Yüzyılın sonlarına kadar bölgeye Asur yağmar seferlerine maruz kalır. Dersim çervresi IX. Yüzyıldan iyibaren bu kez Dersim; Asur ve Urartular arasında çekişme konusu olur. Ancak Asurlar bu tarihlerde kendi iç karışıklıkları ile uğraştıklarından bölgenin hakimiyeti el değiştirmiştir.(Hakimiyetini kaybetmişlerdir.) Urartu Kralı MİNUA (810-785/780 yıllarında Alzi ülkesini VIII. Yüzyılın başlarında da (799’dan sonra) ele geçirerek kendi eyalet sistemi içine katmıştır.

MÖ VIII. Yüzyılda
Dersim yöresi Urartular’ın egemenliği altına girdi. Urartular(MÖ
900-612) Müşkiler’in saldırılarını püskürttüler.VIII.yüzyılda Dersim
Urartu Devleti’nin sınırları içerisinde olup, Urartular-Dersim-Elazığı
yöresine “Süpani” diyorlardı. Urartu halkı MÖ II.yüzyılarından kalma
Hurrice’ye yakın bir dil konuşuyorlardı. Urartu Devleti, Hurri
soylarının küçük prenslikleriyle bir birlik olusturmaları sonucu
kurmuşlardır.



İlk Kralı Sarduri I. (MÖ 840-825) Dersim yöresi VI-II. Yüzyılda
Urartu sınırları içerisinde göstermektedir. İzoli’de, Bağın
Mazgirt’e ve Palu’daki yazıtlarda bu gerçeği kanıtlamaktadır.



Kral II. Rus’a (MÖ 678-645) Mazgirt’i bayındır bir haline getirerek,
kaleye bir kitabe yazdırır. Dersim yöresindeki Müşkilerin
saldırısını püskürtmüş ve bu dönemde etkisiz hale
getirmiştir.Mazgirt kale köyündeki kale II. Rusa döneminde
yapılmıştır.



MÖ 715 yılında Med aşiretlerinin önderlerinden Dayarikko Keyeksa tüm
Med aşiretlerini (Med, Guti, gui, Kusi, Lolo, Mamai, Kardus, haldi
ve Kardu) bir araya getirerek bugünkü iran şehri Hamedan’da Medler’i
bir devlet çatısı altında birleştirdi. MÖ 600 yıllarında Medler,
Urartu Devletini ortadan kaldırdılar. Böylece Urartular’ın yerine
bölgeye Medler egemen olurlar. Medler MÖ 7. yüzyılda İşuva’yı, 560
yıllarında ise Doğu Dersim yöresini ele geçirdiler.Böylece Dersim
bölgesi Med Devletinin egemenliğine girdi.

Medler’in Dersim yöresindeki egemenlikleri süresince dinsel alanda yüzyıllar boyunca silinmeyen izler bıraktıkları anlaşılmaktadır. Dersim’de şiiliğin bir kolu olan Ehl-i Hak Mezhebi büyük ölçüde Zerdüştlük’ten etkilenmiştir. MÖ VII. Yy.’da Dersim Med egemenliği altına girdi. Ancak yerleşik bir düzen oluşturamayan Med Devletine MÖ 550’de Persler Anadolu’ya sefer yapar.Dersim yöresini fetheder.Pers döneminde “Medya Sınır Saptanlığı” içinde yer alan Dersim’in yerel halkı, Haldiler, Khalibler, Massinekler ve Akilisenler’den oluşmaktaydı. 13. Satraplık olan Akilisenler, Dersim için bulunduğu Armenia satraplığının sınırları Ağrı Dağından, Fırat ırmağının kıyısına doğru uzana bölgeyi kapsıyordu. Heredot’un 13. satraplık olarak belirlediği Dersim’in içinde bulunduğu satraplığın o zaman ki valisi ORTATAŞ, Akilisene yöresini de kapsayan alanda valilik yapıyordu.

MÖ 334 yılında Büyük
İskender; Biga Çay’ı İSOS savaşı daha önce de Gawgamala (Kerbela
yakınlarında) yaptığı savaşta Persler’i ağır yenilgilere uğratan
Makedonyaluı İskender, tüm Anadolu’yu Makedonya topraklarına kattı.
Pers soylularından Ariorates, MÖ 332’de Dersim’i kapsayan
topraklarda Makedonya Krallığını kurdu.



Makedonyalılar’ın Anadolu’ya egemenlik yılları isyanla
geçer.İsyanların başını Akilisene (Dersim) ve Kapadokya halkı çeker.
II. Ü. Ariorates, Makedonyalılar’a karşı başarılı bir direniş
örgütleyerek, MÖ 301’de Kapadokya Krallığı’nı yeniden kurdu.Ancak
Makedonyalı asker önderler isyan bölgesine gelerek , katliam yaparak
isyan bastırdılar.(MÖ 322) İskender’in ölümünden sonra Perdikkas
ayaklanma bölgesi olan Akilisene gelir, Dersim’deki ayaklanmayı
bastırır. Dersim böylece Makedonya egemenliğine girer. Dersim
bölgesi MÖ 230 yılında Kapadokya’ya dahil edildi.



MÖ 180’lerde Kapadokya Krallığı, Anadolu’yu işgal politikası
gütmekte olan Roma İmparatorluğu’nun uydusu durumuna
geldi.Anadolu’da Roma ordusuna karşı da etkin olan Pontos Krallığı,
Kapadokya topraklarını işgale yeltenince, Roma-Pontos savaşı
başladı.



Sulla komutasındaki Roma ordusunun Potos-Ararks işbirliğini
çökertmesinden sonra, etkinliği azalan Pontos Devleti, son kralları
Mitridates, Evpatur’un Roma komutanlarına yenilmesiyle ortadan
kalkınca Dersim Roma egemenliğine girdi.



Part Krallığı döneminde ise , Part Krallarından Mitridates MÖ 140
yılında Dersim bölgesini egemenliği altına alır.Araks (Part)
Krallığı, Selekidler’e meydan okurlar. Pers Krallığı ülke
topraklarını daha sonra Persler’le paylaşırlar.. Bu prensliklerden
birini de ARTARSASD’in oğlu Tigran (Dirkan) yönetir.Tigran, Sophane
(Dersim-Elazığ) Krallığını da alarak, böylece dersim bu dönemde
TİGRAN’ın egemenliği altına girdi. MÖ 70’lerde ise Arasklar
yönetimiyle, Arsaklar arasında el değiştirdi.



MÖ 69-66 yıllarında Romalılar Lukullus komutasında ki bir orduyu
Tigran’ın üzerine gönderirler.Lukullus Malatya (Melitene) Sophane
(Dersim-Elazığ) yörelerini yağmalar.Tigran Van’a kaçar. MÖ 55’lerden
başlayarak Doğu Anadoluya giren Partlar Dersim’de etkinlik
sağladılarsa da , bu etkinliği kıran roma Askeri gücü, bölgeyi
kapadokya eyaletine bağladı.



Romalılar MÖ I. yüzyıldan itibaren partlar’ın üzerine sürekli
seferler düzenlemişlerdir. Partlar’ın (Arsaklar) direnişi uzun
yıllar sürer. Part Kralı MİDRDATES, Ermeni (ARASK) Kralı ve damadı
Tigran Romalılar’a karşı savaşmışlardı. Bu dönem de Dersim bazen
Arsaklar’ın bazen de Arasklar’ın egemenliği sınırları içinde
kalmıştır.



Sasaniler (212-642) Babek’in oğlu Erdeşir 226 yılında Sasani
İmparatorluğu’nu kurmuştur.Grek ve Roma tarihçilerine göre,
Sasaniler, Romalılarla ve Bizanslılarla savaşmışlardır.Daha sonra
Sasanilerle Bizanslılar arasında kalıcı bir barış
yapılır.Dersim-Elazığ yöresi Sasani İmparatorluğu içinde kalır.



395’ten sonra Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu’nun egemenliği altına
giren Dersim “Roma Mezopotamyası” denilen “Therma” içerisinde iken
İran-Sasanlı ve Bizans orduları etkinlik savaşlarına sahne olur.
Sasaniler’in Dersim’deki egemenlikleri 506 tarihinden sonra başlar.Sasani
hükümdarlarından I. Kubart (Kavaz) Dersim yöresini İmparatorluğunun
sınırları içine alındığı söylenirse de, bölgenin dağlık oluşu,
nedeniyle egemenliği her zaman olduğu gibi şaibeli kalmıştır.



642 yılında Halife Ömer zamanında Nihavend Savaşı (642) sonucunda
Arap İslam Orduları Sasani Şahı olan III. Yezdigirt’i yenilgiye
uğratmasıyla, Araplar, Sasani Devletinin siyasi valığına son
verirler.



661 yılında Araplar Habib b. Meslene tarafından Doğu Anadolu
bölgesinde fetihlere girişilir. Bizans İmparatoru Konstantin durumu
kendi lehine çevirmek için Dersim; Erzincan ve Erzurum yöresine
sefer düzenler, olumlu sonuçla döner. 653 yılında Habib, Mesleme,
Ermeni valiler’in desteğiyle Dersim’de denetimi sağlarsa da, Dersim
bu dönemde Bizans; Arap güçleri arasında sürekli el
değiştirmişti.(686)



700 yılında Arap İslam Ordusu Abdullah b. Abdülmelik komutasında bir
sefer yapar ve Erzurum, Erzincan,Dersim bölgesi Arap egemenliğine
girer.

772 yılında Abbasi yönetimine karşı Dersim yöresinde genel bir ayaklanma olur.(Ayaklanma içinde Ardzruni, Bağratlı ve Mmikon Ermeni kökenli boyları vardır.) Dersim merkezinde başlayan bu ayaklanma, genişleyerek isyan dalgası Erzurum’u kuşatma altına alır. Amir; b. İsmail El Harisi komutasındaki Arap ordusu, Ermeniler’i Erzurum; Erciş yakınlarında yenilgiye uğratır. Abbasi Halifelerinden Muhammed Mehd ve Halife Mutez döneminde de bölgede isyanlar çıkmıştır.Bu dönemde Bizanslılarla İslam Arap kuvvetleri bölge de etkinlik kurmaya çalışsalar da, Bizans İmparatoru Theoophilo 837 yılında Dersim yöresini yağma eder.Hozat yakınında ki CMU(CMNU) Palin ve Maskert (Mazgirt ile Akkilisene) yöresini işgal eder. Hozat’ı tahrip eder.Bizansın baskıcı yönetimine karşı halk ayaklanır. 837 yılında Dersim yöresi Bizanslı Jones Karkuas ile Müslüman Hamdaniler’den Seyfüdlarının kuvvetleri Harput yakınlarında savaşa tutuşurlar.Karkuas yenilgiye uğrar. Bu savaşta askerler’in çoğu Dersim ve Elazığ’ın yerel halkından oluşuyordu. Bizans Doğu Ordu Komutanlığına İonne Tsimiskes, Batı Ordu Komutanlığına ise kardeşi Leon Phokas getirilir.Böylece Bizans İmparatorluğu Bölgedeki yönetimi Dersimliler’in eline geçer.Çünkü Jonnes Tsimiskes Çemişkezek’liydi. Ancak 882 yılında Dersim bölgesi İslam Arap etkisi altına girer

IX. yüzyılda Bizans
İmparatorluğu, Mezopotamya içinde yer alan Dersim, bu dönemde Şeyh
Hasan Beyliği’nin egemenliği altındaydı. Bu dönemde; Türkler’in
yerli ittifakları olan Şadiller ve Mervan Kürtler’i, Bizansa karşı
sert darbeler indiriyorlardı. Bu sırada Dersim’in Mazgirt
yakınlarındaki Bağın’da Bizans’a karşı ayaklanmahaberi İmparator
Manuel’e ulaşır.(1051-1052) Bunun üzerine Bağın yöresine Beros
komutasında bir ordu gönderilir.Beros Bağında eşine az rastlanan
yağmalar ve zulümler yapar.1055’TE Beros’un yeri,ne bu defa
Melissene geçer. Bizans İmparatoru THEDORAS Bağın yöresinin
yönetimini ve Ermeni Perslerinin savunma görevini Melissene’ye
verir.Büyük Selçuklu döneminde ise Selçuklu hükümdar’ı Melikşah,
Dersim aşiretlerin’den bazılarını(Baba, Mansur ve Kureyşan
aşiretleri gibi)Kavurd’a karşı gösterdikleri başarıdan ötürü,
Selçuklu Sultanı Melikşah bu aşiretleri Dersim yöresine iskan
ettirmiştir.



Dersim 118-1142 yıllarında Mengücekler; Mazgirt çevresine, beylikler
döneminde ise Dersim yöresine egemen olmuşlardı.



Ağustos 1226 yılında Anadolu Selçukluları Çemişgezek’i ele
geçirdiler, 1228 yılında ise, Mengücekoğulları topraklarının
tamamını fetheder.



Böylece Dersim yöresi Anadolu Selçuklular’ın egemenliğine girer.
(1231-1237) Anadolu Selçuklular’ın, Büyük Selçuklular’ın
yenilmesinden sonra, uzun süre değişik beylikler arasındaki etkinlik
savaşlarında durmadan el değiştiren Dersim, 1243’te kısmen Moğol
egemenliği altına girdi.



13.yüzyıl sonlarından 14. yüzyıl ortalarına kadar Dersim,
Elazığ-Malatya, Maraş, Erzincan gibi yerlerde Moğol egemenliği
kurulmuştur.



Merkezi Erzincan’da bulunan Eretna Beyliği (1335) bu dönemde
Moğolların varsalı durumundaydı.Osmanlı topraklarına giren Timur
Dersim yöresini kısmen de Sivas şehri’ni kuşatır. Kuzey Dersim’in
hakimi durumunda olan Muttahharten ‘de Timr’a itaat eder.Bu dönemde
Güney Dersim yöresi ise Şeyh Hasan Beyliğinin egemenliği altındaydı.Muttahharten,
1387’de Timur’un egemenliğini tanıyıp, Sivas’ın ele geçirilmesinde
ona yardımcı oldu.Bu hareketi cezalandırmak için Dersim üzerine
yürüyen Yıldırım Beyazıd Erzincan’ı aldıysa da kesin başarı
sağlayamadı.

Timur’un Doğu Anadolu egemenliği yıllarında Karakoyunlular, Erzurum, Sivas, Erzincan ve Dersim dolaylarına yerleşirler. Akkoyunlular XV.yüzyılın ilk yarısında Dersim yöresini kendi kendi yönetimine alırlar. Ankara savaşın’dan sonra uzun süren Dersim’deki etkinlik savaşlarında taraf olmayan Dersimliler, Osmanlılar 12 Ağustos 1453 Otlukbeli savaşıyla yöreyi ele geçirmeye çalışsalar da, Dersim yöresinde üslenen Şah ismail’in güçleri ve Dersim’in hakimi Hacı Rüstem güçleri Osmanlı egemenliğini sarstılarsa da , 1514 Çaldıran savaşıyla yöredeki Osmanlı etkinliğini kısmen sağlamıştı. Bütün bunlara rağmen Dersim’in tamamı Osmanlı egemenliğine girmedi. Dersim ile Osmanlı Merkez yönetimi arasında bağlar sağlanmıştır.XVII. ve XVIII. Yüzyıllarda Dersim muhtariyet olarak kalmıştır.

Tanzimat döneminde
ise Dersim komutanlığı Şah Hüseyin adlı bir Dersimli’nin
egemenliğindeydi.



Osmanlı merkez yönetimi ile Dersimliler arasında kaynaşmalar devam
ederse de XIX. yüyılda Dersim özerk olarak yönetilir.(Abdülhamit
döneminde Dersim’in özerk olduğunu belirtir)



1847 yılında Dersim sancağının Erzurum eyaletine verilmesinden sonra
, 1859 yılında da yapılan değişiklikle Harput eyaletine bağlandı.



1890 yılı Devlet sahnamesinin kayıtlarında şöyle anlatılır.Mamuret
Ül Aziz vilayetine bağlı bir sancak olan Dersim’in merkezi Hozat
olup, Ovacık, çemişgezek, Çarşancak, Mazgirt, Kuzucan (pülümür),
Kızılkilise(Nazmiye) ve Pah kazalarından oluşmaktaydı.



1892 yılında Dersim, Erzurum vilayetinin Erzincan sancağına
bağlıydı. 1916 ve 1918 yılında da herhangi bir yönetsel değişikliğe
uğramadı.



Cumhuriyet döneminde de değişmeler sürmüştür. Cumhuriyetten sonra il
yapılan Dersim, 1923’te ilçe olarak Elazığ’a bağlandı. 1936 yılında
tekrar il yapıldı. Ve 2884 sayılı özel kanunla Dersim adı Tunceli
olarak değiştirildi.