· Genel ve Zorunlu Bir Ön Açıklama

Dil, genel tarifinde kabul gördüğü gibi, sadece bir "iletişim aracı" değildir. Öyle olsaydı sadece, her kesin konuşabildiği bir dil zaten vardır ve üzerinde bu kadar "kıyamet "kopmazdı. Dil, bir halkın edebiyatı, kimliği, tarihi, sanatı, müziği ve bir bütün olarak değerlerinin adresidir. Dil bir halkın gerçekliği, kendisidir. Dilin olmadığı bir halk, millet olmadığı gibi, bir halkın, milletin olmadığı bir dil de yoktur.

Şimdi bu sorumu sorabilirim: Bir halkın dili biterse, bitirilirse, o halkın, milletin neyi kalır?

Yukarıda saydıklarımızdan hangisi kalır? Hemen söylemeliyim ki, hiç bir şeyi kalmaz. Öyleyse dil, maneviyatı da içeriyor. ’Bir halk yok edilmek isteniliyorsa, onun diline saldırma, yok etme gerekliliğiyle’ koca bir karanlık tarihe, insanlık az şahit olmadı. Bilinir ki, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş yıllarında, bizim coğrafyamıza yöneldikleri ilk alan dilimizdir. Bir halk, esas olarak iki metotla yok edilmek istenilir:

a) Fiziki imha,
b) Kültürel imha.

1920’lere kadar, ne Türkiye diye bir ülke vardı, ne de ‘Türkçe’ diye bir dil. Fakat bizim coğrafyamız ve halkımızın, tarihsel süreç içinde farklı isimlerle anılsa da, geçmişi köklü ve zengin bir uygarlığa dayandığı açık. ‘Uygarlığın doğduğu yerin Mezopotamya olduğunu bilmeyen yok. Türkiye Cumhuriyeti, bu zengin ve köklü uygarlık ve onun adresi, kimliği olan dilimize saldırmasının, yasaklamasının, yok etmek istemesinin amaç ve önemi, burada anlaşılmaktadır. Coğrafyamızda uygulanan inkâr ve yok etme planlarının, projelerinin, hilelerinin, sürgünlerin ve bütün doğa, köy, ırmak, dere, dağ, tümsek, şehir kasabaların isimlerini değiştirmekle uğraşılmasının ‘alameti’ buradadır. Bütün komplekslerinin, psikolojik üstünlüklerini sağlamak için sekseni aşkın yıldır, bütün olanaklarıyla saldırdıkları olgu, buradadır.

O halde dil, bir halkın var olma ve yok olma sorunudur. Bütün bu ‘yok etme’ projelerine, yasaklara, inkârlara karşı eğer dilimiz köken olarak zengin olmasaydı, bitmiş olabilirdi. Nitekim bu acı gerçeği dile getiren dil uzmanları, şimdiye kadar bir hayli dillerin tarihe karıştıklarını belirtiyorlar. Bu gün bu insanlık karşısındaki ayıbın sahipleri Türkiye Cumhuriyeti, kurbanları da halk olarak bizleriz. (Dil uzmanlarına göre, ez fazla üç bin orijinal kelimeden ibaret olan Türkçe’nin bu durumda bir ‘yapay dil’ olmasının garipliğini hatırlatmalıyım. Demek oluyor ki, geriye kalan on binlerce kelimelerin hep diğer dillerden alındığı ve bu durumda yüzlerce Zazaca kelimenin de Türkçe’ye geçmiş değil, ‘çalınmış’ olduğunu belirtmeliyim. Türkçe’de R harfiyle başlayan tek bir kelimenin olmadığını da düşünürsek, devletin bu yapay dilin psikolojisindeki fukara hırsıyla neden dünyada eşi görülmemiş şekilde egemen olduğu alanlarda bizim dilimize bu kadar yüklenmesi ve tahammülsüzlüğü anlaşılmaktadır)

Böyle bir durum karşısında, genel olarak aydınlarımızın, sorunun öneminin bilincinde olduğunu maalesef söyleyemeyiz. Evet, esas olarak dilimizin sorunu, dil uzmanlarımızın omuzlarındadır fakat bu durum, bizim duyarsız olmamızın sebebi olamaz. Ben bu önemliliğin bilinciyle, son yıllarda Zazaca ve Kürtce ile gücüm oranında uğraştım. Uğraştıkça, çarpıcı gerçekliklerle karşılaştım. Dilimizin zenginliğini, kaybolan kelimeleri, yöreselleşmiş farklı ağızları ve solmaya yol almış bir hazineyle karşılaştım. Bunu özellikle Zazaca için söyleyebilirim. Kürtçe standardize olmuş. Zazaca’nın daha bu sorunu var.

Dil, bütün partileri, ideolojileri aşan bir sorundur. Bir toplumun insanları, hangi siyasi ve ideolojik tercihleri yapmaları onların sorunudur, fakat dil, hangi siyasi ve ideolojiden olursak olalım, hepimizin sorunudur.

Bu kısa ve önemli açıklamadan sonra, ruhumuzdan koparılmak istenen Zazaca’mızın durumu ve verilecek bazı temel, başlangıç sayılan dersler konusuna dönelim.

Kimilerinin ‘Zazaca’, kimilerinin ‘Kırmancki’, ‘Kıradaski’, ‘Dımılki’, ‘Zonê ma’ dedikleri dilimizin isim kavramlarını tartışmak, derslerimizin konusu değildir. Ben ‘Zazaca’ adlanmasıyla dersleri okurlarla paylaşacağım.

Yukarıda belirttiğimiz gibi, Zazaca daha satandartize olmamış ve yöresel ağızlar kullanılmaktadır doğal olarak. Bir kelimemin değişik yörelerde söylem ve yazımı birden fazla olabiliyor. Ben bu derslerde, birincisi Zazaca’nın ‘olmazsa olmaz’ bazı temel kurallarını siz değerli okuyucularla paylaşmak istiyorum. İkincisi, kullandığım kelimeler farklı yörelerde farklı bile olsa, Zazaca gramer temeli üzerinde yazımlarını kullanmaya özen göstereceğim.

Hemen söylemeliyiz ki, Zazaca’da her kelime ya eril, ya da dişildir. Bu özelliğin beraberinde getirdiği kuralları var. Bu gerçeklik, Zazaca için ‘olmazsa olmaz’dır. Zazaca"da dişil cins şeyleri nitelendiren sıfatların sonuna E soneki gelir. (Raye, dewe, şuke, şilane, dare vb) Dişil kelimelerin işaret sıfatları da, ‘NA’, ‘A’ dır. (Na dewe—A dewe, Na raye—A raye vb.) Eril sıfatları ‘NO’, ‘O’ dur. (No ko—O ko, No lacek —o lacek vb.) Zazaca’nın bazı yöre ağızlarında, kimi kelimelerin farklılıkları gibi, bazı harfler de değişmiş ya da kaymış. Örneğin Dersim ağzında ‘C’ harfi daha çok ‘Z’ olarak kaymış (Lacek—lazek—xece—xeze, vace—vaze vb.). Bunun gibi ‘K’ harfi de, bazı yöre ağızlarında ‘C’ olarak kaymış. (Kê-çê, Kêneke- çêneke vb).

Zazacada iki sesli harf yan yana gelmez. Böylesi durumda araya daha çok lsquo;Y’ harfi, istisna olarak da ‘W’ harfi girer. (Ko—Koyê ma, Ga—gayê ma Ez karêr ra wa)

Bütün yasakların, inkârların kuşatmasında, yazılı dili ve kendisini özgürce ifade etmesinin engellerinin uzun lanet tarihini göz önüne alırsak, bu gerilemeler, kayıplar, yöresel ağızların, bulanıklıkların olmasında şaşılacak bir durum yok. Zengin bir kökene sahip dilimize yaşatılan ‘yok etme’ enkazının’ içindeyiz. Her kese bu ‘enkaz’da görev düşüyor. Her kes kendi inkârına cevap olmalı. Her kes kendi inkârını yenmeli. İnkâr bizi değil, biz inkârı bitirmeliyiz. Yanlışlıklarımızdan, eksikliklerimizden, hatalarımızdan korkmaya hakkımız yok diye düşünüyorum.

Evet, dil bir eğitim sorunudur da. Dilin gelişimi özgür kullanılma ortamına da bağlı. Fakat bunun gerçekleşmesi için, bu bilgi çağının imkânlarında, deyim yerindeyse ‘belirsizliğin şafaklarını’ beklemeye de gerek yok. Kim bildiği yöresinin ağzını kullanırsa kulansın, kim ne biliyorsa ‘bohçasını açsın’.’yew de, yo da, ju da, zu da hepsi ‘Bir’dir ve bizimdir.

Türkçe açıklamaya gerek duyulmadan, dilimizi her alanda günlük hayatımıza koyacağımız o ‘tarihsel müjde’li günleri yaşamamız umuduyla...
 

· Alfabe Ve Temek Bilgiler

Zazaca alfabede otuz bir harf mevcuttur.

Büyük harfler:
A B C Ç D E Ê F G H I İ J K L M N O P Q R S Ş T U Ü V W X Y Z

Küçük harfler:
a b c ç d e ê f g h ı i j k l m n o p q r s ş t u ü v w x y z

Sesli harfler:
A E Ê I İ O U Ü

Ê Q W X harflerin okunuşu:

Ê: Bê-gel, Mê-gelme, nê-hayır, karêr-Kârer, zonê ma-bizim dilimiz, nonê mı-benim ekmeğim, dên-borc, torcên-balta, vêşaniye-açlık

Q: qemer-esmer, qelınd-(evliliklerde başlık parası) hediye, qaşo-sözde, güya, qey-neden, ne için, qeder-kader

W: welat-ülke, ware-yayla, wer-yiyecek, wele-toprak, wendene-okumak, wayir-sahip, şewe-gece, kewra-kirve, hewn-uyku

X: xal-dayı, xelate-hediye, ödül, xurt-güçlü, xori-derin, xemılnayene-süslenmek, xezguni-evlilik için kız istemeye gitmek

Kişi Zamirleri:

Ez - Ben
Tı - Sen
O - O (eril)
A - O (dişil)
Ma - Biz
Şıma - Siz
İna/İnan - Onlar

 Zamanlar

Gün Zamanları:
Lêl - Şafak eveli alaca karanlık
Zerq - Güneş ışınlarının ilk yansıdıgı vakit
Sodır - Sabah
Peroc - Öğle
Muxurbe - Akşam eveli vakit
Şan - Akşam
Şewe - Gece
Nêmê şewe - Gece yarısı

Genel Zamanlar:
Ewro - Bu gün
Meste - yarın
Buro - Öbürgün
Bultero - Bir öbürki gün
Vızêri - Dün
Perêy - Dünden evelki gün
Emşo - Bu akşam
Sere - Yıl
Emser - Bu yıl
Par - Geçen yıl
Pêrar - Daha evelki yıl

 Günlük Selamlaşmalar

Mabe xêr - Merhaba
Sodır be xêr - İyi/hayırlı sabahlar
Sodırê to be xêr - Sana hayırlı sabahlar
Perocê to be xêr - Sana iyi/hayırlı öğleler
Demê to be xêr - (içinde bulunduğun) Anın/vaktin hayırlı olsun, merhaba
Muxurbê to be xêr - (akşam evvelki vaktin) Hayırlı olsun, merhaba
Şanê to be xêr - İyi akşamlar
Şewa to be xêr - İyi geceler

(Bütün bu selamlaşmalarda, ‘siz, sizin’ diye hitap edildiğinde ‘şıma’ şeklinde ‘siz, size’ ait olur. ´Sodırê şıma be xêr, şewa şıma be xêr, Demê şıma be xêr’ gibi)

· Bağlaçlar

Zazaca`da Bazı Bağlaçlar

1- Eke: Eğer, şayet
2- Ke: (a- şartlı durumları belirtir b- aktif durumlarda yapan, eden halleri belirtir)
3- Çıke: Ne ki, çünkü
4- Oxro ke: Meğerki (oysaki)
5- Çı esto ke: Ne var ki
6- Coka ke: Ondandır ki, o nedenledir ki,
7- Seba ke: (...dığından, ...duğundan dolayı) o nedenle
8- Çı hêfo ke: Ne yazık ki, maalesef
9- U: ve
10- Ebe: İle


1- EKE ile ilgili örnekler:

a- EKE ez non bori, bena mırd: Eğer ekmek yersem, tok olurum
b- Ez bena mırd EKE ez non bori: Ben tok olurum, eğer ekmek yersem
c- EKE (ez )zonê ma qesi bıkeri, şa bena: Eger (ben) dilimizi konuşursam, mutlu olurum
d- (ez) şa bena EKE zonê ma qesi bıkeri: (Ben) mutlu olurum eğer dilimizle konuşursam
e- EKE (ez) to reyna bıveni, zaf kêfweş bena:
Seni bir daha görürsem eğer, çok neşeli olurum.
f- (ez) zaf kêfweş bena EKE to reyna bıveni:
Çok neşeli olurum eğer seni bir daha görürsem
g- EKE (tı) wazena ma qesi bıkıme: Eğer(sen) istiyorsan biz konuşalım
h- (ma) qesi bıkıme EKE tı wazena: (Biz) konuşalım eğer sen istiyorsan.


2- KE bağlacı ile ilgili örnekler:

a- Cenika KE yêna: Gelen kadın
b- MerıkoKE yêno: Gelen adam
c- DewaKE asena: Görülen köy
d- DomanoKE berbeno: Aglayan çocuk
e- KesoKE huno: Gülen kişi
f- KênekaKE benuşt çuna: Sakız çiğneyen kız
g- NeweşoKE naleno: İnleyen hasta
h- CenikaKE yena, cirana mına: Gelen kadın benim komşumdur.
ı- MerıkoKE E sono braye mıno: Giden adam kardeşimdir.
i- DewaKE asena dewa mawa: Görülen köy bizim köyümüzdür.
j- DomanoKE berbeno neweso: Ağlayan çocuk hastadır.
k- KesoKE huno dewıjé mao: Gülen kişi bizim köylümüzdür.
l- KênekaKE benuşt cuna wastiya mına: Sakız çiğneyen kız benim sevgilimdir.
m- NewesoKE naleno apé mıno: İnleyen hasta benim amcamdır.

KE bağlacına bir başka fonksiyondan örnekler:

a- Tı KE yena, ez yena: Sen geliyorsan ben gelirim.
b- Tı KE vesana non bore: Açsan ekmek ye.
c- Zımıstan KE béro, ez sona xarpıt: Kış gelirse ben elazıga giderim.
d- Ez KE to vénena, zeré mın veşeno: Seni görürsem içim yanıyor.
e- Tı KE soré ez berbena: Sen gidersen ağlarım.
f- Welaté ma KE xoserbo, ma zone xo mekteban de mısenime:
Ülkemiz bağımsız olursa biz dilimizi okullarda öğreneceğiz.
g- Kam KE baqılo zonê xo mıseno: Kim akılıysa dilini öğrenir.
h- Tı KE newesa, mé: Sen hastaysan gelme.
ı- Tı KE mı fam nêkena ez sebıkerine?:
Sen beni anlamıyorsan ben ne yapayım?


3- ÇIKE ile ilgili örnekler:

a- Ez ebe to qesi nekena, ÇIKE tı newazena mın fam bıkerê:
Ben senin ile konuşmuyorum çünkü sen beni anlamak istemiyorsun.
b- Ez neşıkina bıwani, ÇIKE ez neşiya mekteb:
Ben okuyamıyorum çünkü ben okula gitmedim.
c- Ez beşe nekena na kemere berz bıkerine, ÇIKE zaf gırana:
Ben bu taşı kaldıramıyorum, çünkü çok ağırdır.
d- Ez neşıkina muzırde ravéri, ÇIKE aj(z)me nezanena:
Ben Munzur’dan geçemem, çünkü yüzme bilmiyorum.
e- Ez are nekena,ÇIKE ez mırda: Ben kahvaltı yapmıyorum, çünkü ben tokum.
f- A tersena, ÇIKE a tersonek a: O(Dişil) korkuyor, çünkü o korkaktır.
g- O terseno, ÇIKE o tersonek o: O(eril) korkuyor, çünkü o korkaktır.
h- Ma nıka sonime, ÇIKE dereng o: Biz şimdi gidiyoruz, çünkü geçtir.


4- OXRO KE ile ilgili örnekler:

a- Mın wast ez sori kê ciranê xo, OXRO KE ciranê mın kê de niyo:
Komşumun evine gitmek istedim, oysaki komşum evde değil.
b- Lerzan ewro niyame kar, OXRO KE nêweşo:
Lerzan bugün işe gelmedi, oysaki (meğerki) hastadır.
c- Trêne niyame, OXRO KE mın trêne remna:
Tren gelmedi, oysa ki ben treni kaçırmışım.


5- ÇI ESTO KE ile ilgili örnekler:

a- Ez wazena tayêna vındine, ÇI ESTO KE waxtê mın çino:
Biraz daha kalmak istiyorum, ne var ki zamanım yok
b- No doman wazeno bıwano ÇI ESTO KE bê keso:
Bu çocuk okumak istiyor, ne var ki kimsesizdir.
c- No bostan zaf weş o, ÇI ESTO KE wayir merd:
Bu bahçe çok hoştur, ne var ki sahibi öldü.


6- COKA KE ile ilgili örnekler:

a- Şıliye varena, COKA KE ez niyama: Yağıyor ondan dolayı gelmedim.
b- Waxtê mın çini bi, COKA KE mın to ra telefon nêkerd:
Zamanım yoktu ondan dolayı sana telefon etmedim.
c- Raya mın duriya, COKA KE ez wazena nıka sorine:
Yolum uzaktır, ondandır şimdi gitmek istiyorum.


7- SEBA KE ile ilgili örnekler:

a- Ez şona üniversita, SEBA KE wazena bıbi malım, wanena:
Okuyup öğretmen olmak istediğim için üniversiteye gidiyorum.
b- SEBA KE meymanê mın ame, ez ewro kê de menda:
Misafirim geldiği için, bu gün evde kaldım.
c- Ez her amnan sona dewe, SEBA KE ez dewe hes kena:
Her yaz köye gidiyorum, köyü sevdiğim için.
d- SEBA KE ez dewe hes kena, her amnan sona dewe:
Köyü sevdiğim için, her yaz köye giderim.


8- ÇI HÊFO KE ile ilgili örnekler:

a- Mın wast şıma bıvêni, ÇI HÊFO KE şıma şi bi:
Sizi görmek isterdim, maalesef (ne yazık ki) siz itmiştiniz.
b- A roce wêyve çini bi, ÇI HÊFO KE hard lerca:
O gün düğün yoktu, ne yazık ki (maalesef) deprem oldu.
c- Ciranê mın kar ca vırda, ÇI HÊFO KE nêweşo:
Komşum işi bıraktı maalesef (ne yazık ki) hastadır.


9- U ile ilgili örnekler:

a- Çep U rast: Sol ve sağ.
b- Ez U to: Ben ve sen.
c- Cafer şi U ame: Cafer gitti ve geldi.
d- Dewa ma U dewa şıma: Bizim köy ve sizin köy
e- Cênike U kêneke piya şi: Kadın ve kız birlikte gittiler.


10- EBE ile ilgili örnekler:

a- Ez EBE zengel hard kınena: Ben kazma ile yer kazıyorum.
b- Hesen EBE trêne sono kar: Hasan tren ile işe gidiyor.
c- Hunermend EBE hunerê xo kıfş beno: Sanatçı sanatı ile belli olur.

· Dişil ve Eril Sıfat Örnekleri


 Eril ve Dişillerde Cins Şeyleri Nitelendiren Sıfatlarla İlgili Bazı Örnekler:

1- Eril (Nêri)
 

NO	O, Bu
NO mordem baqıl	O/Bu adam akılıdır
NO lacek wanen	O/Bu Çocuk okuyor
NO ko zaf berz	O/Bu dağ çok yüksektir
NO reng sur	O/Bu renk kırmızıdır
NO hêga vaşın	O/Bu tarla otludur
NO astor vêşan	O/Bu at açtır
NO bar gıran	O/Bu yük ağırdır
NO kê germ	O/Bu ev sıcaktır
NO wer şenık	O/Bu yiyecek azdır
NO non nerm	O/Bu ekmek yumuşaktır

2- Dişil (Maki)
 

NA	A
NA cenike baqıl	A Bu kadın akılıdır
NA kêneke son	A Bu kız gidiyor
NA trêne derg	A Bu tren uzundur
NA raye kılm	A Bu yol kısadır
NA mayine têşan	A Bu at (dişil, Türkçe’de özel adı yok)susamış
NA dewe gırs	A Bu köy büyüktür
NA kemere gıran	A Bu taş ağırdır
NA pêşkire rengın	A Bu mendil renklidir
NA saye şirın	A Bu elma tatlıdır
NA muriye nerm	A Bu armut yumuşaktır

 

Eril (Nêri)		Dişil (Maki)
a- (NO) Ciran	(Bu) komşu	(NA) CiranE
b- (NO) Mudur	(Bu) müdür	(NA) MudurE
c- (NO) Malım	(BU) öğretmen	(NA) MalımE
d- (NO) Dewıj	(BU) köylü	(NA) DewıjE
e-(NO) Faşist	(BU) faşist	(NA) FaşistE
f- (NO) Doxtor	(BU) doktor	(NA) DoxtorE
g- (NO) Feqir	(BU) fakir	(NA) FeqirE
h- (NO) Nêweş	(BU) hasta	(NA) NêweşE
ı- (NO) Meyman	(BU) misafir	(NA) MeymanE
i- (NO) Tersonek	(BU) korkak	(NA) TersonekE
j- (NO) Wayir	(BU) sahib	(NA) WayirE
k- (NO) Karêrıj	(BU) Karerli	(NA) KarêrıjE
l- (NO) Çewlıgıj	(BU) Çewlikli	(NA) ÇewlıgıjE

 Zazaca`da Tekil ve Çoğul

Yalın haldeki isimlerin çoğulu, kural olarak isimlerin sonuna ‘i’ soneki gelerek yapılır:

1- Sessiz harfle biten isimlerde:

 

	Tekil		Çoğul
a-	Por	Sac	Pori	Saçlar
b-	Qor	Bacak	Qori	Bacaklar
C-	Vaş	Ot	Vaşi	Otlar
d-	Doman	Çocuk	Domani	Çocuklar
e-	Hewr	Bulut	Hewri	Bulutlar
f-	Kıtap	Kitap	Kıtapi	Kitaplar
g-	Zern	Altın	Zerni	Altınlar
h-	Tırk	Türk	Tırki	Türkler
I-	Bıroş	Kova	Bıroşi	Kovalar
i-	Dest	El	Desti	Eller

2- Dişil olup da ´e` ile biten isimler, çoğul hal aldıklarında ´e` düşer yerine ´i` alır:

 

	Tekil		Çoğul
a-	Saye	Elma	Sayi	Elmalar
b-	Muriye	Armut	Muriyi	Armutlar
C-	Waye	Bacı	Wayi	Bacılar
d-	Maye	Anne	Mayi	Anneler
e-	Bıze	Keçi	Bızi	Keçiler
f-	Dewe	Köy	Dewi	Köyler
g-	Goze	Ceviz	Gozi	Cevizler

3- Eril olup da ´e` ile biten isimlerin çoğul durumlarında sonuna ´i` gelir ve iki sesli harf arasına ´y` kaynaşma harfi girer:

 

Tekil			Çoğul
a-	Nuştane	Yüzük	Nuştaneyi	Yüzükler
b-	Goşare	Küpe	Goşareyi	Küpeler
C-	Şane	Tarak	Şaneyi	Taraklar
d-	Areye	Değirmen	Areyeyi	Değirmenler
e-	Adırge	Çakmak	Adırgeyi	Çakmaklar

· Tek ve Çok Heceli Sözcükler


Zazaca’da sözcükleri seslendirme bakımından:
1- a- Tek heceli sözcükler / b- Çok heceli sözcükler
2- Birleşik Kelimeler


1- Tek heceli sözcükler ile ilgili bazı örnekler:

 

a- Bar	Yük
b- Par	Geçen yıl
c- Cêr	Aşağı
d- Berz	Yüksek
f- Mıx	Çivi
g- Cor	Yukarı
h- Wer	Yiyecek
ı- Non	Ekmek
i- Ko	Dağ
j- Şıt	Süt

2-Çok heceli sözcükler ile ilgili bazı örnekler:

 

a- Bostan	Bahçe
b- Azmên	Gökyüzü
c- Neqebe	Vadi
d- Kewer	Kapı
e- Tewer	Dışarı
f- Mêyman	Misafir
g- Zımıstan	Kış
h- Payiz	Sonbahar
ı- Tari	Karanlık
i- Newe	Yeni

3-Birleşik kelimeler ile ilgili bazı örnekler:

 

a- Sareberz	Başı dik
b- Çımsur	Gözü kırmızı
c- Sarewesiye	Baş sağlığı
d- Destteng	Eli dar, cimri
e- Porkej	Sarı saçlı
f- Zerenerm	Yumuşak huylu, içi yumuşak
g- Gonigerm	Sıcak kanlı
h- Sarehışk	Sert kafalı
ı- Runerm	Yumuşak yüzlü
i- Rusiya	Yüzü kara (utanılacak bir şey yapmış)

· Zıt Anlamlı Kelimeler
1-Zıt Anlamlı Bazı Kelimeler

 

a- Serd	Soğuk	Germ	Sıcak
b- Tari	Karanlık	Rostiye	Aydınlık
c- Zaf	Çok	Senık	Az
d- Derg	Uzun	Kılm	Kısa
e- Nerm	Yumusak	Hışk	Sert
f- Hıt	Yas	Zuya	Kuru
g- Hira	Genis	Teng	Dar
h- Pır	Dolu	Tal	Bos
ı- Vêsan	Ac	Mırd	Tok
i- Rast	Dogru	Çewt	Eğri
j- Rast	Sag	Çep	Sol
k- Cêr	Aşagı	Cor	Yukarı
l- Siya	Siyah	Sıpê	Beyaz
m- Duri	Uzak	Nêzık-Nêzdi	Yakın
o- Zane	Bilen-Bilgili	Nezan	Bilmeyen-Cahil
ö- Piya	Birlikte-Beraber	Ciya	Ayrı
p- Ser	Baş-Üst	Bıne	Alt
r- Dost	Dost	Dısmen	Düşman
s- Rew	Erken	Herêy-Dereng	Geç

2. Haftanın Günleri

 

Dışeme	Pazartesi
Sêşeme	Salı
Çarşeme	Çarşamba
Pancşeme	Perşembe
İni- (êni)	Cuma
Şeme	Cumartesi
Ju(zu,yew) şeme	Pazar

3. Mevsimler

 

Usar(wısar)	İlkbahar
Aman	Yaz
Payiz	Sonbahar
Zımıstan	Kış

4-Yer ve Yönler

A- Yönler

 

Vakur	Kuzey
Başur	Güney
Rojhılat	Doğu
Rojawan	Batı
Vakurê Rojhılati	Kuzeydoğu
Vakurê Rojawani	Kuzeybatı
Başurê Rojhılati	Güneydoğu
Başurê Rojawani	Güneybatı

B- Yer Sözcükleri

 

Nahet	Bu taraf
A het	O taraf
Naca-İta	Bura
Aca	Ora
Dot	O taraf, o yan
Bot	Bu taraf, bu yan
Naver	Bu yan
Bover	O yan
Cêr	Aşağı
Cor	Yukarı
Ver	Ön
Pey	Arka
Davacêr	Yokuş aşağı, aşağıya doğru
Davacor	Yokuş Yukarı, Yukarıya doğru

· Aylar - Renkler - İnsan Vücudu
Aylar

 

Çele Sıbate-Gurcıke Adare Nisane Gulane Hezirane Temmuze Tebaxe Êlule Oktobre Teşrine Kanune

Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temuz Agustos Eylül Ekim Kasım Aralık

Renkler

 

Sur Siya Qer Çeqer Zerd Sıpê Kewe Kesk Şalên-Qeweyi

Kırmızı Siyah Kara Sarı Altın sarısı Beyaz Mavi Yeşil Kahverengi

İnsan Vücudu

 

Sare Çare Buri Pıjangi Pırnıke Alışke-Gepe Lew- Lewo serên Lewo binên Fek Dıdan Zon Qırıke Vıle Belıke Sêne Herme Aste Qefsıng Gulılıke Bibıke Made-Vêre Roqıla-Loqare Pize Cigere Xapa hermi Xapa lınge Zend Qıneste Zerri-Zeriya bele Paqe-Qor Zani Lınge Bêçıke Bêçıka desti Bêçıka lınge Dest Aşmaqê feki Kefe Kefa desti Kortıke Miyane Pışti Boçık Dose Çeng Nênug

Bas Alın Kaş Kirpik Burun Yanak Dudak Üst dudak Alt dudak Ağiz Diş Dil Boğaz Boyun Gırtlak Göğüs Kol Kemik Göğüs kafesi Göz yuvarlaği Göz bebeği Mide Bağırsak Karın Ciğer El bileği Ayak bileği Dirsek Kalça Kalb Bacak Diz Ayak Parmak El parmağı Ayak parmağı El Damak Aya El ayası Ense Bel Sırt Omurganın alt ucu Omuz Omuz başı Tırnak

· Zazaca'da Emir Kipi
a- Zazacada emir kipi genellikle olumluluk hali: BI, BE ile yapılır
b- Olumsuzluk hali: ME ile yapılır


Bazı örnekler

 

a-

Amayene Ez yena Ma yênime Tı yêna Sıma yênê

Gelmek Ben geliyorum Biz geliyoruz Sen geliyorsun Siz geliyorsunuz

Emir (Olumlu) Hali:

 

BÊ BÊrê

Gel (tekil durum) Gelin (çogul durum)

Olumsuzluk Hali:

 

MÊ MÊrê

Gelme (tekil durum) Gelmeyin (çoğul durum)

 

b-

Rotene Ez roşena Tı roşena Ma roşenime Şıma roşene

Satmak Ben satıyorum Sen satıyorsun Biz satıyoruz Siz satıyorsunuz

Emir (Olumlu) Hali:

 

BIroşe BIroşê

Sat (tekil durum) Satın (çogul durum)

Emir (Olumsuz) Hali:

 

MEroşe MEroşê

Satma (tekil durum) Satmayın (çoğul durum)

 

d-

Dırnayene Ez dırnena Tı dırnena Ma dırnenime Şıma dırnene

Yırtmak Ben yırtıyorum Sen yırtıyorsun Biz yırtıyoruz Siz yırtıyorsunuz

Emir (Olumlu) Hali:

 

BIdırne BIdırnê

Yırt (tekil durum) Yırtın (çoğul durum)

Emir (Olumsuz) Hali:

 

MEdırne MEdırnê

Yırtma (tekil durum) Yırtmayın (çoğul durum)

 

c-

Şutene Ez şuna Tı şuna Ma şunime Şıma şunê

Yıkamak Ben yıkıyorum Sen yıkıyorsun Biz yıkıyoruz Siz yıkıyorsunuz

Emir (Olumlu) Hali:

 

BIşuye BIşuyê

Yıka (tekil durum) Yıkayın (çoğul durum)

Emir (Olumsuz) Hali:

 

MEşuye MEşuyê

Yıkama (tekil durum) Yıkamayın (çoğul durum)

· Zazaca'da Fiil

Zazaca’da yapılarına göre üç kısım fiil vardır:
1- Basit fiiller
2- Türemiş filler
3- Bileşik fiiller


1-Basit Fiiller

Bunlar başka bir kelime yardımıyla türemeyen, tek kelimeyle olan fiillerdir.

Bazı Örnekler

Berdene - Götürmek, Ardene - Getirmek, Werdene - Yemek
Şımıtene - İçmek, Wastene - İstemek, Şiyene - Gitmek, Biyene - Olmak

2-Türemiş Fiiller

Fiil önekinin, kimi fiillerin önüne gelmesiyle oluşur.

Bazı Örnekler:

Ca+Kerdene - Cakerdene - Yerleştirmek
De+Verdayene - Deverdayene - Dökmek
Pê+Gırotene - Pêgırotene - Tutmak, Yakalamak
Pa+Zeleqnayene - Pazeleqnayene - Bir şeyi başka bir şeye yapıştırmak

3- Bileşik Fiiller

İsim olan kelime mastarının önüne gelmekle yapılır. Yani isim yardımıyla yapılır (İsim+fiil).

Bazı Örnekler:

Pars+Kerdene - Parskerdene - Dilenmek
Pare+Kerdenen - Parekerdene - Paylaşmak
Pers+Kerdene - Perskerdene - Sormak
Kaş+Kerdene - Kaşkerdene - Çekmek
Bar+Kerdene - Barkerdene - Yüklemek

 

· Fiil Çekimlerinde ‘Şimdiki Zaman’

Fiil çekimlerinde şimdiki zaman için bazı örnekler:

1- WERDENE - YEMEK

a- (olumlu hal)
Ez wena - Ben yiyorum
Tı wena - Sen yiyorsun
O weno - O yiyor (eril)
A wena - O yiyor (dişil)

Ma wenime - Biz yiyiyoruz
Şıma wenê - Siz yiyiyorsunuz
İ (inan) wenê - Onlar yiyiyorlar

b- (olumsuz hal)
Ez NÊwena - Ben yemiyorum
Tı NÊwena - Sen yemiyorsun
O NÊweno - O yemiyor (eril)
A NÊwena - O yemiyor (dişil)


2- ŞIMITENE - İÇMEK

a- (olumlu hal)
Ez şımena - Ben içiyorum
Tı şımena - Sen içiyorsun
O şımeno - O içiyor (eril)
A şımena - O içiyor (dişil)

Ma şımenime - Biz içiyoruz
Şıma şımenê - Siz içiyorsunuz
İ(inan) şımenê - Onlar içiyorlar

b- (olumsuz hal)
Ez NÊşımena - Ben içmiyorum
Tı NÊşımena - Sen içmiyorsun
O NÊşımeno - O içmiyor (eril)
A NÊşımena - O içmiyor (dişil)


3- WENDENE - OKUMAK

a- (olumlu hal)
Ez wanena - Ben okuyorum
Tı wanena - Sen okuyorsun
O waneno - O okuyor (eril)
A wanena - O okuyor (dişil)

Ma wanenime - Biz okuyoruz
Şıma wanenê - Siz okuyorsunuz
İ (inan) wanenê - Onlar okuyorlar

b- (olumsuz hal)
Ez NÊwanena - Ben okumuyorum
Tı NÊwanena - Sen okumuyorsun
O NÊwaneno - O okumuyor (eril)
A NÊwanena - O okumuyor (dişil)

Ma NÊwanenime - Biz okumuyoruz
Şıma NÊwanenê - Siz okumuyorsunuz
İ(inan) NÊwanenê - Onlar okumuyorlar

· İsmin Bükümlü Hali ve ‘Dili Geçmiş Zaman’

İsmin bükümlü halini ve ‘dili geçmiş zaman’ ile ilgili bazı fiil çekiminde örnekler verelim:

Bükümlü hal

a- Mı
To
Êy (eril)
Aye (dişil)

Ma
Şıma
İnan


b- Mı berd - ben götürdüm
To berd - Sen götürdün
Êy berd - O götürdü (eril)
Aye berd - O götürdü (dişil)

Ma berdrime - Biz götürdük
Şıma berd - Siz götürdünüz
İnan berd - Onlar götürdüler

c- Bükümlü hal örnekleri

KAM - (Yalın hal) - ‘Kim’ örneğinden bükümlü hal;
Kami - Kim
Kami ra - Kimden
Kami ro - Kime
Kami de - kimden
Bı kami - Kiminle
Kam be kami - Kim kiminle
Kam be kami ra - Kim ile kim


Dili geçmiş zaman ile fiil çekimlerinde bazı örnekler

WERDENE - Yemek

a- (Eril nesnelerde)
Mı werd - Ben yedim
To werd - Sen yedin
Êy wend - (eril) O yedi
Aye werd - (dişil) Oyedi

Ma werd - Biz yedik
Şıma werd - Siz yediniz
İnan werd - Onlar yediler

b- (Dişil nesnelerde)
Mı werde - Ben yedim
To werde - Sen yedin
Êy werde - (Eril) O yedi
Aye werde - (dişil) O yedi
Ma werde - Biz yedik
Şıma werde - Siz yediniz
İnan werde - Onlar yediler

c- Çoğul nesnelerde (Bu hallerde eril/dişil fark etmez ve fiil ‘i’ soneki sonuçlanılıyor)
Mı werdi - Ben yedim
To werdi (v.b)

Mı werd - Ben yedim
To werd - Sen yedin
Êy wend - (eril) O yedi
Aye werd - (dişil) O yedi

 

· Zazaca'da Tamlama

Zazaca’ da tamlama, tamlananın sonuna gelen sonekler ile yapılır. Bu sonekler;


1-Tamlanan

Eril tekil kelimelerde: ‘ê’
Dişil tekil kelimelerde: ‘a’
Çoğullarda;(yine): ‘ê’

2- Tamlayan

Eril tekil kelimelerde: ‘i’
Dişil tekil kelimeler: ‘e’
Çoğul kelimeler: ‘an’


Bazı Örnekler:

1-Tamlanan

a-Eril tamlanan:
DestÊ laceki - Oğlanın eli
PorÊ cenike - Kadının saçı
DerdÊ mordemi - Adamın derdi
HêgayÊ xali - Dayının tarlası
BenuştÊ Dılşayi - Dılşa’nın sakızı

b- Dişil tekil tamlanan:
QelemA Lerzani - Lerzan’ın kalemi
KoçıkA Caferi - Cafer’in kaşığı
MangA Zerife - Zerif’in ineği
BalişnA Heseni - Hasan’ın yastığı

c-Çoğul tamlanan:
MasuyÊ sosıne - Sosın’ın balıkları
BalişnÊ kêneke - Kızın yastıkları
KıtabÊ laceki - Oğlanın kitapları

2- Tamlayan:

a- Eril tekil kelimeler:
Vaşê koyİ - Dağın otu
Astorê Xelilİ - Halilin atı
Bırê warİ - yaylanın ormanı

b-Dişil tekil kelimeler
Mayina FatmayE - Fatma’nın atı
Baya GulE - Gülün kokusu
Derdê XeribiyE - Gurbetin derdi

c-Çoğul Tamlayan:
Kayê DomanAN - Çocukların oyunu
Raya dewAN - Köylerin yolu
Adırê ŞuyanAN - Çobanların ateşi

· Zazacada Sıfat

Zazaca’da sıfatlar, yapıları bakımından üçe ayrılırlar.

1- Basit sıfatlar
2- Türemiş sıfatlar
3- Bileşik sıfatlar

1-Basit Sıfatlar

Her hangi bir ekle türememiş, birden fazla kelimeden oluşmamış tek kelimelik sıfatlardırlar.

a-Eril nesneleri nitelendiren bazı sıfatlardan örnekler
Kılm - Kısa
Xori - Derin
Çewt - Eğri
Berz - Yüksek

b-Dişil nesneleri nitelendiren sıfatlardan bazı örnekler
XoriyE -Derin
ÇewtÊ - Eğri
RındE - İyi
DergE - Uzun

c-Çoğul nesneleri nitelendiren sıfatlardan bazı örnekler
Rındİ - İyiler
Dergİ - Uzunlar
Xırabİ - Kötüler
Kılmİ - Kısalar

2- Türemiş Sıfatlar
Bunlar, edat ya da soneklerle türetilen sıfatlardır

a-BI olumluluk edat ile, eril hallerde bazı örnekler
BIxêr - Hayırlı
BIkêyf - Keyifle
BIcan - Candan
Bıdert - Dertli

b-Bı ile dişil örnekler;
BIxêrE - Hayırlı
BIkêyfE - Keyifli
BIcanE - Candan
BıderdE - Dertli

Olumsuzluk anlamı BÊ ile yapılır BÊxêr-BÊxêre-hayırsız (v.b)
Çogullarda arkasına İ harfı alarak yapılır;
Bıxêrİ hayırlılar, Bêxêrİ - hayırsızlar (v.b)

3- Bileşik Sıfatlar
Bazı fiillerde gelecek zaman kökünün, bir isim, zamir ya da sıfatın arkasına gelerek oluşanlardır;

Bazı örnekler

a-Eril hal;
Wer - HeramWER - Haram yiyen
ZAN - zonZAN - Dil bilen
DOŞ - mangaDOŞ - İnek sağan
XOŞ - serXOŞ - Sarhoş

b-Dişil hal
HeramwerE - Haram yiyen
ZonzanE - Dil bilen
MangadoşE - İnek sağan
SerxoşE - Sarhoş

c-Çogul hallerde kelimenin arkasına İ harfi gelir
Heramwerİ - Haram yiyenler
Zonzaneyİ - Dil bilenler
Mangadoşİ - İnek sağanlar
Serxoşİ - Sarhoşlar
 

· Zazaca'da Edat

Kendi başlarına anlamları olmayan, ancak bir kelime ile birlikte kullanılınca anlam ifade eden sözcüklerdir. Zazaca da edatlar, bulundukları yere göre üç gruba ayrılırlar;

1- Kelimenin önünde yer alanlar
2- kelimenin arkasında yer alanlar
3- Hem kelimenin önünde, hem de arkasında yer alanlar


1- Kelimenin Önünde Yer Alan Edatlar (önedetlar);

a- BE,
b- BI

a- BE edatı
Ez BE xo wanena - Ben kendim okuyorum
Xatır BE to - hoşcakal
Ez BE laceki huna - Ben çocuğa gülüyorum

b- BI edatı;
(Sorgule) BI trêne şiye - (Sorgul) trenle gitti
(Zane) Bı zaneyê xo kıfş beno - (bilgili), bilgisiyle belli olur
(Hesen) Bı xo şi - (Hasan) kendisi gitti


2- Kelimenin Sonuna Gelen Edatlar (Ardedatlar)

a- DE
b- RA

a- DE edatı;
Ez cêr DE menda - Ben aşağıda kaldım
Dewıji wêşaniye DE mendê - Köylüler açlıkta kalmışlar

b- RA edatı:
Ez to RA hes kena - Ben seni seviyorum
Hevalan RA… - Arkadaşlara….
Nasan RA…. - tanıdıklara….


3-Önedat ve Ardedatlar

a- BE….DE
b- DE…RA

a- BE…DE edatı;
BE benuşt, laceki kay DE vet - Sakız ile çocuğu oyunda çıkardı
BE sole, astore merge DE gırot - Tuz ile atı çayırda tuttu.

b- DE…RA edatı;
Çewlig DE cêr, raye derg bena karêr RA ver derbaz bena - Çewlik’de aşağı yol uzanıp karêr’in önünden geçiyor
Dewe DE çinit, taciran RA rot - Köyde biçti, tüccarlara sattı

· Bazı Kelimeler
 

Kelime Biraz Cümle İzin Soru Akıllı Gündem Eril Dişil Fiil Tekil Çekmek Çoğul Yazı Harf Bağlaç Belli Eğitim Belirtili Belirsiz Şüphe Bilgi Anlam Mutlu Net Mutlu olmak Öğrenci Okuyan Medeniyet Yazan Şehir Aydın Uzman Söz Sesli Sessiz Seslice Sessizce Göstermek

Çekuye Tayê Cumle Destur Pers Baqıl Rojeve Neri Maki Kar Ju(yew)humar Antene Zafhumar Nusne-nıvisnayene Herfe Bestox Kıfş Perwerde Diyar Nediyar Şık Zaneye Mana Şa Zelal Şabiyene Wendekar(e) Wendox(e) Medeniyet Nusnox(e) Şarıstan Roştnibir(e) Pispor Vate Vengın Bêvengin Bıveng Bêveng Musnayene

· Değerlendirme Sınavı
Şimdiye kadar öğrendiklerimizi bir değerlendirelim. Aşağıdaki cümlelerin Zazaca`sını yazalım;

1- Ben bugün erken işe gidiyorum. Bazı işlerim var, onları yapıyorum, işim çoktur. Arkadaşlarım bugün ülkeye gidiyorlar.

2- Kız kardeşim eve geliyor, erkek kardeşim zaten evdedir.

3- Çocuklar dışarıda oynuyorlar. Bir kız ağlıyor. Onun neden ağladığını bilmiyorum.

4- Orası çok uzak, burası yakındır. Biz gitmeyelim oraya.

5- Her sabah ben çay içiyorum, annem ayran içiyor

6- Bu Salı günü, misafirlerimiz var. Zaten o gün işim yok.

7- Ben dilimizi öğreniyorum, kim istiyorsa, onlara da öğretiyorum.

8- Kadın sessizce aşağıdan geldi, yukarıya gitti.

9- Ben bilmiyorum bu çocuk bende ne istiyor. Onu anlamıyorum

10- (kız) Arkadaşımın annesi ölmüş, baş sağlığına gidiyorum.


Not 1: Bu sınava katılanlar, doğru ve yanlışlarının kontrol edilmesini, bilmesini isterlerse, şu aşağıdaki maile gönderebilirler: hesrete@hotmail.com

Not 2: Ayrıca Zazaca ile ilgili soruları da, isteyenlerle paylaşmak istediğimi belirtmeliyim.

Ders izleyicilerine başarılar diliyorum. Birinci dersler periyodu böylece bitmiştir.
 

İlhami Sertkaya
hesrete@hotmail.com