ZAZACAYI DAHA İYİ ÖĞRETEBİLMEK KAVRATABİLMEK VE TANITMAK AMACIYLA
 HAZIRLADIGIM SAYFAYA HOSGELDİNİZ

[ Zazaların yaşadıkları çoğrafya]

[ Dil ve ETKİNLİK]

[ Din]

[ Zazaca isimler]

[ ZAZACANIN  TÜRKÇE, KÜRTÇE VE DİĞER DİLLER ARASINDAKİ FARKI]

[ ZAZACA ALFABE]

[ Zazaki ve gorani dilleri ]

Zaza ve Gorani Dilleri
Joyce Blau
Genellikle Zaza ve Gurani veya Gorani dillerin kuzeybati Iran dilleri arasinda siniflandiriyoruz. Dilsel komşuluga ve bu dilleri konuşanlarin soyut kürt ulusal yapilanmasina duyduklari yakinliga ragmen, bu iki dili kürtçeye bagliyamayiz. Öyle ki, özne'nin -ken dişini, Kürtçenin geçirmiş oldugu karekteristik biçimlenmeye uymamiştir.* Zaza dili 1. Yayilma alanlari Zaza dili, kuzey batidan Sivas'in Zara ilçesi, kuzey dogudan Erzincan, güney batidan Adiyaman'in Gerger ilçesi, güney dogudan Bitlis'in Mutki ilçesi olarak tespit edebildigimiz cografi noktalarin çevreledigi dörtken içinde yaşiyan topluluklarin konuştugu lehçelerin bütünüdür. Türkiye sinirlari içindeki "Kürt" toplumunun yaklasik 6'da1'rini (istastiklerden yoksunuz) Zazalar *olusturmaktadirlar. Ayni zamanda Türkiye'nin tüm büyük kentlerinde cemiyet halinde yaşiyan iç diyasporadan söz edilebilir. Sovyetler birligi'nin Batum (Gürcistan) sehrinde de zaza toplumu bulunmaktadir. 1960 -70 yillari arasinda, Türkiye'den Avrupaya yönelik işçi gücünün önemli bir kesimini de Zazalar teskil eder. Zaza ismi, Türkiye'nin şehirlerinde yerleşik yaşayan zazalara verilmiştir. Tunceli'nin (eski Dersim) ilçelerinde kendilerini kirmanc olarak bilirler. Ve kirmanc iki lehçesini konuşurlar. Diyarbakir'in Dicle (Piran) ilçesinde yaşyanlar ise kendilerini "kird", konuştuklari dili kirdki olarak adlandirirlar. Suni bir Zaza için alevi Zazalar kizilbaş olarak kabuledilir. Alevi Zazalar içinse Zaza ismi suni zaza'ya takilmiş ve onu temsil etmektdir. Yakin komşulari kürtlerce Zaza olarak anisalarda dimli (Daylamlig) adi sık sık kullanilir. Tunceli'nin ilçelerinde so-be ya da şo-be (allez-venez) gidiniz-geliniz ismi bu toplulugun üyeleri için kullanilir. Kirmanci lehçesini konuşan kürtlere gelince, Zazalar "Kirdas"olup, Kirdaski dilini konuşurlar.* Sorunun nedenli karişik oldugunü anliya bilmek için Iran ve Irak kürtlerinin Türkiye kürtlerini Zaza olarak andiklarinida eklemeliyiz. Zaza dilinde yazilmiş iki el yazmasi bugüne dek yayinlana bilmistir. Malâ Axmedé Xâsi (kökeni Bingöllü olup Diyarbakirin Hezan ilçesinde dogmustur.)'nin mevlüdü 11 hece üzerinden 756 misra 16 bölümdür. 1903'de 400 örnek olarak gün oşogina kavuşmuştur. Siverek muftüsü Osman Efendi'nin 1903'de yazmis oldugu mevlut ise ancak 1933'de Sam'da Celadaet Bedirxan'in düzeltmesi ile gün işigina kavusa bilmistir. Günümüzde seçkin arastirmacilarin ve aydinlarin merakli çalismalri sayesinde bir kac zazaca derlemeyi Siverek, Kor, Bucak, Koza, Çebaxçur, Kigi gibi agizlarin çözülmesini suna biliyoruz. 2. Dildeki Temel Özellikler Zaza dilinin fonolojik sistemi Kürtçe'nin fonolojik sistemine oldukça yakin olup, tumturakli islemelere ve zengin sessiz vokallere sahiptir. Zaza dilinin tüm lehçelerinde zamirlerin cinslere göre Dagilimi rahatlikla ayirtedebilinir. Sesli harfle biten (özellikle belirgin-i) kelimeler Dişi olarak kabul edilir. Isimlerin iki halde çekimleri yapilir; (Dogrudan dolayi) erkek-i/-,Dişi,é/-i/-o çogul her iki cinstede ân, Örnegin: az so-n-â zarâ-y bân-i (erkek) *Ez sino zerey ban-i "je (feu) vais a 1'interieur de la masion" "eve gidiyorum" mang-â davij-i *mongey dewic-i "la vache de la paysane" "köylünün inegi" Mâng-ey dawij-ân *mong-ey devic-on "les vaches des paysan (nes)" köylünün (yada) köylülerin inekleri kayn-ak-ân bi-yâr-i*keyn-ek-on]ben-keyn-o ber "emmene les filles" "kizlari götür" Ezafa'nin yapisinda bir farklilik gözlemlenir, erkek tekil şahislarin tamamliyanlari-0/-w olarak belirlemektedirler. oxancar-rind *xincer-a rind "un bon poignard" -iyi bir hançer oyaw har-o haren *yew her-u hérin "un âne d'argile -kilden bie merkep okaya-w kayan *kiye-w keyen "un vielle maison" -eski bir ev Diger tüm bileşkenlerdeki ezasar genellikle assagidaki biçimlerde görünür. Erkek tekil; -é/-y'/-dé Dişi tekil ; -â/-yâ/-dâ Erkek çogul ;-e/-ye/-de Dişi çogul ;-e/-y Örnegin; bân-e (erkek) Maham-I "la maison de Muhammed" -Muhammet'in evi obra-y sânik-i vâ *Rey-na bra von. "le jeune frére dit" -gene kardeş söyler-*(küçük kardeş söyledi) okan-ak-a ciwân-i*Keyn-ak-a rind-i "une/la belle fille" -güzel (bir) kiz omâ-r-dâ mi "ma mére" -annem obrâ-yân-de xemi*bra-yi "ses frésens" -kardeşleri okayn-ak-e civân-i "les jolies filles" -alimli kizlar Örnekler Piran lehçesinden alinmiştir. Şahis zamirleri üçüncü tekil ve çogul Şahislarada ayriliklar göstermektedir. direct- oblique-tekil 1 az*ez mi/min 2 ti-*ti tü/to 3 erkek o/ây/ayo*-yi ay/ây/âdi Dişi â/yâ/yâ*-ya â/âyâ/yâ/âdâ/âdây Çogul: 1 mâ mâ 2 ´simâ ´simâ 3 e/ye-yin ini/yini Fiiler çift köke sahiptir, yalin halin belirgin özelligi Geçmiş zamanin köküne -is/yis/-tis sonekleri almasidir. Örnegin; *ker-is ] kardiş:kard/k="faire"-yapmak *sinag ] sinayis:sinasin="pouvoir"-yapabilmek *vâtisg ] vâlis:va/v-vaj="dire"-söylemek bi-/b-önek kipleri heman hemen tüm lehçelerde bulunur. Şimdiki zamanin köküne =an-/-n-gibi balamlarizler ve bunlara da şimdiki zamaninyalin haliyle Şahis kipleri eklenir.Tek farklilik, birinci tekil Şahislarda ortaya çikar. Örnegin: az-barm-an-o (erkek) = je pleure-agliyorum *ez-bermen-o barm-an-â (Dişi) = je pleure-agliyorum, buna karsilik *-bermen-a mâ k-an-i "nous faisons" yapiyoruz, şimdiki zamanin köküne -âyni/Ayni/-ini (Şahis çekim kipleri olmaksizin) eklenerek dili geçmiş zaman şekillenirlenir. Örnegin; ti á-gayr-Ayni*ti geryr-Ayni "tu te promenais" sen geziniyordun, mâ hâm-Ayni*ma om-eyni "nous venions" -biz geliyorduk, Şima kawt-ini* şima kewt-ibi "vous tombiez" -siz düstünüz. (Siz düsecektiniz) Diger Geçmiş zaman halleri, normal olarak Geçmiş zaman kökünden başliyarak çekimlenir. Şimdiki zaman halinde oldugu gibi burda da cinslere bagli olarak bir farklilik meydana çikar. Örnegin: ây kawt-q "il tombaş" = o düstü (erkek) kayn-ak-i wa-nist-i "la jeune fille monta á califourchon" -genç kiz ata biner gibi çikti, /eçisli fiilerin Geçmiş zaman hallerindeki "ergatif" biçim tüm lehçelerde konuşulmuştur. Örnegin; mi di-"j'ai vu"=gördüm mi né va "je n'ai pas dit"=söylemedim ti az ayst-â *To ez est-a "ti m'as jetée" -sen beni attin pi-y mi az dâ yâ tü*Pi mi ez da ya to. "mon pére m'a donnée a toi" -babam senden bana verdi *babam beni sana verdi kayn-aki kard*keyn-a kerd "la fille fit (un travail) -kiz yapti (iş, çalisma) oini aslân-ân in-i mordim-i kist-i *in aslan-o in merdum o kist-i "ces lions ont tué ces hommes" -bu aslanlar bu adamlari öldürdü, Ikinci pasif çekim halleri, şimdiki zamanin kökünden başliyarak şekillenir, Geçmiş zaman için -iya, şimdiki zaman için -en eklenir. gu hallerde fiil geçsiz fiiler gibi çekilir. Örnegin; osâ-war-iyâ-y*sa-ywer-iya-y "les pommes ont été mangees" -elmalar yenilmiş vil-i-ç-en-â*vil-i çin-en-a -çiçekler toplanmiş olarak *çiçekleri topluyorum. Fillerle ilgili söyleyişler hayli fazladir. Bunlar (â,da,dar,râ,vir,wa) gibi ön-fiiler olup fiilerle tamamen ilşkilidirler.Önceden keştirilmeyen anlamlari bütünüyle degişiklige ugratarak fiilerle baglanirlar. Örnegin; oâ kardiş "ouvrir" -açmak oda-kardiş-*-de-kerdiş mettre dans.., rentrer (un animal ou un objet) -içeri sokmak, (bir cismi veya hayvani) owar-kardiş*- "etaler" -segilemek/yaymak*(sermek) owar-kardiş "arracher de 1'herbe" otlari yolmak, yada başit bir fiille ve direk bir zamirle ilşkilenip anlamlanir. Gurani Dili 1. Yayilma alanlari Gurani dili birkaç yüzbinlik (bugüne dek ne sayim yapilmiş ne de istatistik veri olmuştur), Cogunun Iran'nin batisinda, Kirmanşah şehrinin kuzeyindeki Kuhe Şahan- Dalalü daglarinin yamaçlarindan Irak sinirina dek uzanan bölgede yasayan toplulukar tarafindan konuşulur. En önömli yerleşim birimi Gawhâra şehiridir. Sirwan nehrinin kollarindan Zimkan'nin geçtigi vadide kurulmuştur. Bir diger grubu oluşturan Gurâniler daha doguya yerleşmişlerdir, Dinavar'a yakin Kirmanşah şehrinin kuzey dogusunda, 40 km uzakliktaki Kandula bölgesidir. Dil açisindan gurânilere yakin olan Hawrâmaniler (bu lehçeyi konuşanlar 20.000 dolayindadir) Sanandaj/Sine şehrinin batisinda kalan orta Zagros'ta yerleşiktirler. Kartallarin gerçek bir yuvasi olan Awraman Dagi (2.626m) Şahan dag silselesinin yedincisidir. Hawrâmaniler iki kola ayrilir.. Luhon Hawrâmanileri, zincirinin güney batisinda (en önemli köy merkezi Nawsudadir) ve Taaxt Haw- râmanileri daglarin kuzeyinde ve batisinda yerleşmişlerdir. En önemli köyleri Pâwa, Şaho, Hajij'dir. Diger yakin diyalekleri konuşan gruplar, konuşanlarin saayisina göre en önemli olanlari, Bâjalânilerdir (veya Boyaran yada Béjwân, Arapçadaki haliyle Bâjwân) Iran'nin Kasr-i Şirin, Zohab, Bin Küdra ve Kratü bölgelerinde yerleşiktirler. Bu grubun önderleri Irak'in kuzeyindeki Hanakan sehrine bagli köylerde yaşarlar. Küçük bir grup ise Musul'a bagli, Murat nehrinin dogu seridindeki köylere Dagilmislardir. Bu gurup yine yakin lehçeleri konuşan ve kakai aşiretlerinin oluşturdugu konfederasyona bagli Şabak, Sali veya Sarliyya aşiretleriyle iç-içe yaşarlar. Şabaklar (10 ile 20 bin arasi hesaplanir ) Ali Ras, Yangica, Hazna, Talâra gibi Musul'un kuzeyindeki Jabal Maklüb'a Dogru uzanan köylerde, Sarliler ise Ayni bölgede büyük Zab suyunun sagli-sollu köylerinde ikâmet ederler. * Ayni derlemede bulunan bir önceki makalenin 2.bölüm 4. paragrafinda bu sorun ele alinmiştir. Çv. Bâjalâniler, Sarlilar ve Şabaklar müslümanligin Şii kökenli, içine kapali Tarikatlarin, Geçmişte Ali ras (Kara Ali) olarak adlandirdiklari Iman Ali'ye özel bir baglilik sunan guruplari günümüzdeki temsilcileridir. Bu tarikatlarin doktorinlerindeki ayriliklar olduk- ça karişik ve sorunsaldir. Yezidiler gibi bu aşiretlerin üyeleri açikça Kürtlerin giyisilerinden farkli olan araplara özgü giyisiler giyer, Arap-Müslüman Isimleri kullanirlar. Gurânilerin, Bajânilerin, Şabaklarin ve Sarililerin çogunlugu - en iyi kaliteden -çifçi olup (tasarlama sistemleri gözle görülmeye deger ), isportacilik meslegindeki yeteneklerinden dolayi digerlerinden ayrilirlar. 2. Isim Gurân/ Gorân ismi Hazar denizi eyaletleriyle ilişkilidir. (Gilân'nin toponoisi herşeyden önce Gurâni bölgesiyle ilişkilenmektedir.) Uzmanlar, Gurânilerin ve Zazalarin anayurtlari ve akrabalarini Hazar denizi kiyilarinda bulmaktadir. Zazalar batiya, Ermenistan platosuna Dogru göç ederken Gurâniler güneye, Zagros daglarinin orta kisimlarina yerleşeceklerdir, göçün hemen ardindan Kürtçe konuşan topluluklar tarafindan istilaya ve asimilasyona ugruyacaklardir. Bitlisi Şerif han Şerefnamesinde (16 yy sonu 17 yy başi) Gurân adini Ardalan (günümüzde Kordestan'in ilçesidir) ve Kirmanşah bölgeleri halklarini belirlemek için kullanir. 3. Dildeki Temel Özellikler Gurâni dili Ardalanli yönetici soylularin konaklarinda, sairlerin kullandigi edebi bir dildi. Öylesine ki Süleymaniye'deki ünlü Baban sarayinin sairleriyle başlayip geçtigimiz yüzyilin başlarina dek sürmüstür. Yine bu dilde, bölgede etkinligi olan Ehli-hak ta- rikatina ait kutsal talimat ve yönergeler yazilmiştir. Edebi Gurâni dilinin fonetik açidan temel özellikleri sözcüklerin köklerinde bulunan y-,w-,h-, ses birimleriyle sürmektedir. Örnegin: Hawrâmâni lehçesinde, yawa - orge - arpa - *cew - *ceh wâ - uent - rüzgar - *wa - *heva-*ba wini - seng - kan - *gun - *xwin héla - oeuf - yumrta- *hak - *hek hw-temel gurubunun dönüşümü; w biçimindedir: Örnegin: Hawrâmani lehçesinde. ward-manger-yemek-*wer-*xarin war -soleil - günes-*roc -*ro X temel ses biriminin dönüşümü x-=h-biçimindedir. Örnegin : Hawrâmâni lehçesinde; har - âne - essek -* her - *ker Rd gurubu ise -rd=e biçimindedir. Örnegin Kandulai lehçesinde; zil - coeur - yürek -* zer - *dil Gurani dili'nin bazi lehçlerinde korunan majhul é, o sesleri Diger lehçelerde kaybolmuş, yerleri genellikle i ve u seslilerince doldurulmuştur. Örnegin: Hawrâmâni, Kandulai, Fransisca, Türkçe, Zazaca, Kürtce; Héla - Hilâ - oeuf -yumurta-hak - hek gos- gus- oreille -kulak -gos-goh Fonolojik sistemi Kürtçe'nin, özellikle merkezi Kürtçe'nin fonolojisiyle benzesmektedir. Vokalik sistemde, uzun vokaller oldukça zengindir. Ses tonu yani vurgular, haraketlilik (degiskenler) temel rolü oynar, belirleyi bir işlev yüklenir. Dilde zamirlerin yapisi, cinsler (erkek-Dişi) ve hallerde (Dogrudan egilimli) normal olarak farkedilebilmektedirler. Lehçelerin Çogunlugunda belirlyi son ek kullanilmaktadir. Erkek -aká Dişi -aké Ve geniş olarak adillarla baglidirlar. Erkek tekil-harakâ-1'ane-essek-herik-kerek* Erkek çogul-haraké *monkerik-kerami Dişi tekil ve çogul-mahara-ké-1/les anesse (s)- esekler (obl.)Erkek tekil - har-akây Erkek çogul - har- akâ Dişi tekil - mâhara-ké Dişi çogul - mâhara-kâ Dogrudan durumlarda belirsizlik soneki Erkek tekil; ew çogul: -é dir. Örnegin: hár-ew *her hár-é *heri Dişi tekil- a çogul-é'dir. Örnegin: mâhár-a , mahár-é (obl.) Erkek tekil, éw çogul -â Örnegin: har-ew, har-â-*her-*heri Dişi tekil -a ewa çogul -a Ezasarin yapisinda bir farklilik gözlemekteyiz. Belirtici sifatlarin bileşkenleriyle, si- fata bagli ezâfa -i /-y olarak görünmektedir. Örnegin: Kiteb-ew-isiâw -un livre noir- bir siyah kitap. Ayniyet gösteren Isimlerin bileşkenleri zamire bagli ezafa da- u/-w olarak belirmektediktedir: Örnegin: kârda-w kur -aka -y =le coeteau du garçaon= oglanin biçagi Kinâé- ewa -w sân -i=la fille du roi =kiralin kizi das- u wéw = ma propre main =temiz elim. Belirleyici Isimlerin sifatla birleşkeni halinde ayrica "özgür çekim" biçimi de vardir. Bu halde Isim belgeçe "a" ile baglidir, tek heceli sözcüklerin kökleşmesi ile dogal sifatsal elemanlarin üzerine kurulmuştur. Örnegin: Hawrâmi lehçesinde Kiteb-a- siâw- aká =lelivre noir =siyah kitap *Kitabu siaw adâ - pir - aké =lá veille mére =yaşli ana *nena piriki â yan - â- gawr-é= ces veille maisons=bu eski evler = *boni verini. Şahis zamirlerinde birinci ve ikinci tekil şahislar min, to ve çogul ema, sima çekimsiz olup , üçüncü tekil ve çogul şahislarin cinsiyeti ve çekimleri vardir. Şahis zamirleri 'in son ekleri, -m ,-t,-s, -mâ- tâ-zilyetlik (Iyesi kenDişi olsun olmasin bir mali kulanmakta olan kimse, elde tutan, eldeci) ve dolayli, dolaysiz tamamlayicilar işlevini doldurmaktadir.Fiiller iki kipe, sahiptirler. Geçmiş zaman kipi a seslisi haricinde Geçmiş zaman halinin köküne bagli olarak gelişir. Örnegin: gelây gelâ /gel =gezinmek- *geyrayiş Fârây fârâ /fâr =degistirmek - *virnayis (bedelnayis) Şimdiki zamanin ekleri genellikle. ma - / mi - m - dir. Örnegin: Bajalani lehçesinde: ma- kar-o=o uyuyor. Kandulâi lehçesinde:ma-kar-o=o uyuyor. Hawrâmâni lehçesinde:m-us-o=o uyuyor. Buna karsilik kar-o =o yapiyor. Bi-/b-örnek kipleri bütün lehçelerde bulunmaktadir. Dili, mis-di'li Diger Geçmiş zaman belirten hallerde, Şahis son eklerini tümü fiks olmayan fiiller sistemi ile ilşkilidir. Bir çok lehçede "ergative"hali; Örnegin: âkinâc -e -m -â di-en â =*Ena keyna mi diyaje voyais cette fille (literemanent-étant vue par moi) Bu kizi görmüsüm.(tarafindan görülmüştür.) Garmâ kar- ake-s tâw-na-wa la chaleur a fondu le beurre (litteralement:-la chaleur, le beure par lui a été fondu-) Sicak yagi eritti, 'yag, Sicaktan dolayi eridi.' Pasif olan ikincil bir çekim biçimi, temel hece'nin şimdiki zaman köküne katilimi ile biçimlenir. - iâ=Geçmiş zaman - ia=şimdiki zaman için kullanilir. Öyleki, bu fiiller geçişli fiiller gibi çekilir. Neden gösteren fiillerde şimdiki zamanin kökünden başliyarak eklemlenirler. Geçmiş zaman için-(i) nâ, şimdiki zaman için -(i) n ekini alarak çekilirler. Örnegin: esây/es="avoir mal"=aci vermek. esna/ esn ="faire mal"= aci vermek (agritmak) Kaynak: ZazaPress (Web)