Raa Haqi / Dersim Aleviliği / İtiqate Kırmanc

DersiMVataN

Reklamlarımız Destekcilerimiz

RAY
Pir Ali Baba

Aslı Dısim dilinde gelen Ray (tür.Yol) kelimesi, itikad ve amellerden ibaret olan hükümlerdir. Ray’in hükümlerini kabul edip ikrar veren kişiye de talib (Dısimki: Tolıv) denilir. Yolun, menşe’i ve menbası kendine has, kendine özgü dört rükün (Dıs. Çar him)’den teşekül eder. Üç mevki ile de temsil edilir. Bu dört rükün ve üç mevki sırası ile şunlardır:

1. Heq esto ke esto, Xızır’ik nebiye deyo, (tür.Hak’kın varlığına ve Hızır’da onun nebis olduğuna inanmak.)

2. Venga Heq’i, (tür. Hak’ı çağırmak veya Hak’a ibadet etmek, manasındadır.)
İbadet, Hak’a sığınıp dua etmektir. Duanın kabul olabilmesi için, insan bedenen ve manen temizlenmesi gerekir. Bu temizlik sırası ile şunlardır: 1. Vucudun cismani pisliklerden temizlenmesi. 2. Uzuvların nevsani meyillerden temizlenmesi. 3. Kalbin kötü arzulardan temizlenmesi. 4. Ruh temizliğini sağlamaktır; kişi bu suretle ruh temizliğini sağladıktan sonra özünü dara çeker ve Hak’a sığınıp dua eder.

Hak’a ibadet iki şekilde yapılır. Biri ferdi, ferdi ibadetten maksat kişi Hak’a sığınıp dua ederken evvela sağ elini dudaklarına, sonra alın üzerine, son olarak sol göğüs kalbin üzerine koyup, sol elini yanına salarak, baş hafif eğilir. Diğeri ise, Ucağ (tür.Ocak)’dan toplanıp toplu halde ibadet edildiği gibi, Ucağzade pirlerin evlerinde ve herhangi bir talibin evinde de toplanıp toplu halde ibadet edilir. Ayrıca Dısim(Dersim) elewileri sabah günün ilk ışıklarında güneşe dönerek kırmanckide dua ederler akşamda aynı şekilde güneşin battığı yöne dönüp dua ederler.

3. Çıralıx, (tür. çıra hakkı veya ışık hakkı gibi manalara tekabül eder.)Çıralıx, talibin sahib olduğu mallarının muayyen bir miktarını, gönül rızası ile bağlı bulunduğu Ucağ pirine verdiği Hak lokmasıdır. Her yol talibi çıralıx ödemekle mükellef olduğu gibi, pir’de talibin’de aldığı çıralıxın bir kısmiyle Ucağ giderlerini temin eder, diğer bir kısmını ise dul, yetim, fakir ve muhtaçlara adil bir şekilde dağıtmakla mükelleftir.

4. Roze Xızır guretene, (tür. Hızır orucunu tutmak, manasındadır.)
Hızır orucunun menşe-i, Hızır nebi ile başlar. Cenab-ı Hak Hızır’a kendikatında nebilik vermekle birlikte ona ilminden öğretti. Hızır nebilik mertebesine eriştiği vakit, üç gün oruç tuttu. O, mübarek gün ki, perşembeyi cumaya bağlıyan Xeylas gecesi Cenab-ı Hak kendikatında içine helva konmuş sıcak yağlı ekmek (Dıs. Miaz) ve beraberinde ebedi hayat suyu (ab-i hayat) olduğu bir sofra indirmiştir. Hızır nebi kendisine inen bu kudret nimetiyle orucunu açar, ebedi hayat suyunu içerek nura gark olup, ölmezliğe ermiştir.

Yukarda ana hatlarıyla belirtmiş olduğum bu dört rükün, etrafında zengin bir talib topluluğu meydana gelmiştir. Talib toplumu inanç ve kurallarla yaşar. Kurallar ise birkaç temsilciyi zaruri kılar. Bundan dolayıdır ki, talib toplumunun idari, ibadet ve ahlaki faliyetleri üç mevki ile temsil edilir. Bu üç mevki sırasıyla şunlardır:

1. PİR, (tür.Pir, talib toplumunun en yüksek temsilcisinin unvanıdır.)
Pir’den aranan ehliyet şartları ise şunlardır: Pir soyundan olması, bedeni ve akli kusurdan salim, dört rükün, kırk kapı (Dıs. Çar him, çewres çêver) eğitimini tamamlamış, bütün ahlaki mazyetlere sahip, idari işlerine muktedir ve talib toplumunun birliğini muhafaza etmektir.

2. RAYVER, (tür. Rayver, yol gösterici veya yolun ruhani önderi, manasındadır.)Rayver, Ucağ (tür.Ocak)’da veya Ucağa bağlı bir mekanda talib toplumunu eğitip yetiştiren ilim sahibi bir öğretiçi. Rayver, Ayin-i Cem (Dıs. Cıvat) yürütmek, cenaze hizmetlerini yerine getirmek, nikah kıymak gibi, inanç bazındaki bütün hizmetleri yerine getirmede beceri ve kabiliyet sahibi olmalıdır. Rayver’den aranan ehliyet şartları ise şunlardır: Bedeni ve akli kusurdan salim, dört rükün, kırk kapı eğitimini tamamlamış, talib toplumunun örf ve adetleri bilmeye muktedir ve diğer ilimlerden de haberdar olması şarttır.

3. MORŞIT, (tür. Mürşit, talib toplumu arasında vuku bulan dava ve hadiselerde hüküm veren hakim maka mına tekabül eder.) Mürşit (Dıs. Morşıt), özünü dara çeken davacı veyahut davalıya müsevi muamele, tarafların söz haklarını muhafaza etme, taliblerin kendilerine serbestçe arzettikleri hadiseleri, hazır bulunan canların büyük bir ekseriyetinin müşterek rızaları unsuru ile hüküm verme yetkisine sahiptir. Mürşit’in kararında katiyet asıldır ve talib mürşit kararına ihtiraz edemez. Mürşit’ten aranan ehliyet şartları ise şunlardır: Bedeni ve akli kusurdan salim, dört rükün, kırk kapı eğitimini tamamlamış olmalı, talib toplumunun örf ve adetleri bilmeye muktedir, milli örf ve adetlerin orijinal karekterini daima muhafaza etmeli ve talib toplumu arasında çıkan bütün ihtilafları çözümleme ehliyetine haiz olması şarttır.
Kayynak: Varto’ya tabi Taşçı Köyünden kain pir Bozi Ucağ’ında bulunan risaleden alınmıştır.

HIZIR NEBİ HAKKINDAKİ BİLGİLER

Ebü Hüreyre’den rivayet olduğuna göre: Hz.Muhammed, Hızır’a Hızır denilmesinin sebebini izah ederken şöyle buyurmuştur: Hızır otsuz kuru bir yere otururdu’da ansızın o otsuz yer yeşillenerek peşi sıra dalgalanırdı. Kaynak: Sahih-i Buhari, hadis No:1389 D.İ.B.Y.

Ubey b. Kab şöyle der: Hz.Muhammed buyurdu ki, Musa peygamber İsrailoğulları arasında hatip bir kişi olarak ortaya çıkmıştı. Bir gün Musa İsrail evlatlarına vaaz ederken, ona insanların en bilgilisi kimdir? diye sorulduğunda benim cevabını vermişti; işte o zaman cenab-ı Hak onu kınıyarak bilgisini kısmıştır. Bunun üzerine Musa: Ey Rabbim! Benden daha bilgili kimse varmı? diye sormuş. Cenab-ı Hak’da: Evet vardır, iki denizin kavuştuğu yerdeki kulum Hızır senden daha bilgilidir; diye ona vahyetti. Musa peygamber: Ya Rabb onu nasıl bulabilirim? diye sormuş; Cenab-ı Hak’da: Bir balık avla, bir zenbil içine koy; onu kayb ettiğin yerde o kimseyi de bulmuş olursun. Bunun üzerine Musa peygamber bir balık yakalar, onu bir zenbile koyar ve yanında hizmet eden Yüşa bin Nun’la beraber yola çıkarlar. Hızır hakındaki bu sahih hadis Kur-an’ın Kehf süresi 60-82 ye kadar olan ayetlere bağlı olup esasını tamamlar. Kaynak: Sahih-i Buhari, hadis No:102 D.İ.B.Y.

Yukarda sahih hadis ve Kur-an’ın Kehf süresi 65 ci ayetin nakline göre, Hızır nebi Kelamı İlahi ile müşerref olmakla birlikte ilim-i ledun, ilim-i batın ve ilim-il gayb gibi değişik isimlerle ifade edilen, geçmiş ve geleceğe şamil bir ilime sahip olduğu için diğer nebiler’den daha bilgili olduğundan hiç şüphe yoktur.
Ebü Cafer Muhammed, Hızır nebi devri hakkında şöyle der: Hızır nebi, (M.Ö.333) Mekedonya diye bilinen diyarın hükümdarı Filifos oğlu büyük İskender’in ilk zamanında yaşamıştır. Hızır nebi İskender ile birlikte ebedi hayat suyu kaynağını aramayla meşkul olmuşlar. Nihayet ebedi hayat suyu Hızır’a nasip olup varıp o suda içmiş ve ölmezliğe ermiştir. İskender ise bu sudan mahrum kalmış. Kaynak: Tarih-iTaberi c.2.s.59-64 E.O.Y.

İbnü´l-Esir, Hızır nebi hakkında kaynaklarda edindiği bilgiye dayanarak şöyle der: İslamiyetten önceki bilginlere göre: Hızır nebi, Hz.Musa bin İmran’dan önce gelmiş, padişah Efridun bin Esgiyan zamanında yaşamıştır. Bazı rivayetlere göre, Hızır nebi, Hz.İbrahim ile eşi Hacer’e iman eden çocuklardan biridir. İsmi Yelya bin Melkan’dır. Babası Melkan büyük ve azametli padişahlardan biridir. Abdullah bin Şevzeb, Hızır nebi hakkında söyle der: Hızır nebi İran asıllı, İlyas bin Yasin ise İsrailoğulları’ndan olup, ikisi her yıl beli bir mevsimde buluşurlardı. Kaynak: El-Kamil c.1 s.148-151,B.Y.

Hindistan’da Hızır nebi’nin ismi ile bir balık üzerine oturmuş olarak tasavvur edilen hakiki bir nehir İlah’i olmuştur. Friedländer, Hızır nebinin menşeini işte bu cephede aramışlardır. Kaynak: İslam ansiklopedisi, leyden tab-ı mad. Hızır, M.E.B.Y.

Darda kalanların yardımına koşan Hızır nebi, ekseriyet gemicilerin hamisi olarak gösteren milletlerde var. Diyarbekri’ye göre, Suriye sahilinde fırtınalı zamanlarda gemicilerin Hızır nebi’den yardım istedikleri inanışı yaygındır. Kaynak: Tarih el- Hamis, c.1.s.107.

Yukarda görüldüğü gibi Hızır nebi’nin yaşadığı devir hakkındaki malumat, bazen Efridun’un muasırı, bazen Hz.İbrahim devrinde yaşamış gösterilir, bazen de büyük İskende’in muasırıdır. Bunların farklarını tetkik bizi asıl mevzumuzdan çok uzaklara götürecektir. Şöphesiz Hızır nebi bir çok milletlerin tarih ve enbiya menakiblerinden ehminiyetli mevki işkal etmiş olmakla birlikte, yukarda belirtmiş olduğum kaynakların cümlesi Hızır’ın ilmini ve peygamberliğini kabul etmekle mütefikirler ve değerli fikirlerini bize muhtelif şekillerde intikal etmişlerdir.

Talib toplumunun inancına göre, asıl ismi Eli, keramet unvanı Hızır (Xızır)’dır. Eli Şahi merdana talib olana, tarifi gerekmez. Çünkü bin-bir ismi vardır biride Hızır, her nerede çağırırsan orada hazır.

Gağant Bayramı

HIZIR KURBANI (QIRVANE XIZIR)

Hızır’a manen yaklaşmak maksadı ile eti yenilen davarlardan birini usülüne uygun olarak kurban kesmek, hem aileyi manen tatmin edip huzur ve güvene kavuşturan bir destek, hemde komşular ve toplum arasında dostluk bağlarını kuvvetlendiren ve sosyal adaletin sağlamasına yardımcı olan mali bir ibadettir. Yolumuz bu manada kurban kesmeyi mali bir ibadet kılarak, onu en verimli ve bereketli çizgisine kavuşturmuştur. Müslümanlıktaki kurban bayramıyla ilgisi yoktur.

XEYLAS GÜNÜ VE ÖNEMİ

Hızır orucun üçüncü ve son günü olan Xeylas günü, talib toplumu sabahleyin erkende kalkar, Hızır Miaz-ı (tür.Lokma) özenle pişirilir ve komşulara dağıtılır. Erkekler de, davarların bakım ve ot ihtiyacını tehmin ettikten sonra tıraş olurp yıkanırlar, imkanlar dahilinde temiz elbiselerini giyerler. Ayrıca Xeylas günü Hızır kurbanı usuluna uygun olarak kesilir, kesilen kurbanların eti kapı komşulara, fakir ve fukaraya dağıtılır. Zira kimi talibler de kurbanlık davarlarını Ucağa bağışlar.

Duaların kabul, muradların hasıl olduğu inancı ile, Xeylas günü genç kızlar ve erkekler niyet edip iki addet ufak yağlı ve tuzlu ekmek pişirir. Bu ekmeyin birini bir sırığın ucuna takarak karla örtülü temiz bir yere dikerler; geri çekilip izlenmeye bekler. Bu arada kış kargası bu ekmeyi alıp hangi yüne giderse, evlilik kısmetleri o yürede gerçekleşir. İkinci ekmeyi yatmadan evvel yerler; zira su içmeden yatarlar, gece ruyalarına kim girip su ikram ediyorsa ilerde onunla evleneceğine inanılır.

Bilindiği gibi pek çok diyarda, Hızır nebi’nin ayan ve beyan olduğu kutsal mekanlar vardır. Hızır nebi’nın ismini taşıyan bu kutsal mekanlar şunlardır: Hızır Evi (Bone Xızır), Hızır Çeşmesi (Hêniyê Xızır), Hızır Kayası (Kemerê Xızır), Hızır Gölü (Golê Xızır), Hızır Ayağı (Lınga Xızır), Hızır Nişangahı (Nişangê Xızır), gibi, daha pek çok diyarda Hızır’a atfedilen kutsal mekanlar vardır. Hızır nebi’nın ismini taşıyan kutsal mekanlar hususi ziyaretlere ve ibadetlere vesile olur.

Talib toplumunun mühim adetlerinden biride, Hızır orucunun çarşamba gecesi müsahip canlar birbirinin ziyaret ederler. Bu ziyaretin anlamı ise, geçmiş bir senenin muhasebesi üzerine muhabet edilir ve karşılıklı hediye alıp vermekte addettir. Xeylas günü mezarlıklar ziyaret edilir; Hak’a yörüyen canlar hayır dualar ile anılır. Mezar başında mum yakmakta adettir.

Her talibin gönlünde tarifsiz bir yeri olan Xeylas gecesi, inanç gereyi akşama doğru hane bireyleri mutlaka evde çıra yakar ve evi nurlandırır. Qawuta Hızır denen buğday unu bir tepsinin üzerinde elekten elenerek evin uygun bir köşesine bırakılır ve üzerine bir tül örtülür. Bu işlem yapılırken Hızır’ı görme dileğinde bulunur. Ertesi sabah irmiğin üzerinde iz olup olmadığına bakılır. Şayet iz varsa Hızır’ın haneye uğradığına inanılır ve ev sahibi bir şükran kurbanı keser. Kurban eti fakir, fukara ve komşulara dağıtılır. Nihayet duaların kabul, muratların hasıl olduğu bu kutsal günün sevinci, heycanı ve inanciylan, cümle canlar madi imkanları dahilinde kurban ve Miazla Ayin-i Cem’in olduğu mekana gidip Ceme katılırlar.
Üye

[/center]