Fotoğrafları büyütmek için üstüne tıklayınız…

” Karnavel der Kulturen ” adlı bu karnaval her yıl Berlin’de yapılıyor. Berlin’de böyle bir karnaval fikri 1980′lerin sonunda Berlin eski Belediye Başkanı Richard Vo weizsacker ile o zamanki Yabancılar Dairesi Barbara John tarafından önerilmiştir. Bu ikilinin çabasıyla fikir kabul görmüş. 1993′te tüm kültürlere açık bir kurum oluşturulmuş. Bu kurumun adı “Werkstatt der kulturen”  (WDK) . İlk karnaval 1996′da yapılmış ve büyük ilgi görmüş .Bu yıl  da yapılacak olan ve 4 gün sürecek karnavalda  Dersim 38 Merkezi’nin şahsında Dersim kültürüde tanıtılmış olacak.

21-24 Mayıs 2010 Berlin Kültür Karnavalı’nda Dersim Kültür Çadırı’nda
buluşalım!

Bu çadırda:
Ressam Safiye Akgündüz (Dersim Sanat Kültür Gençlik Platformu – Çalışma Grubu),
Ressam Rıza Topal Hulmani,
Dr Tessa Hofmann (Arbeitsgruppe Anerkennung – gegen Genozid, für Völkerverständigung e.V.), (Soykırım Karşıtı Çalışma Grubu – Cemiyeti)
GfbV e.V. Gesellschaft für bedrohte Völker (Tehdit altında olan Halkların Derneği)
Dr Christian Hanke (SPD Berlin-Mitte Belediye Başkanı),
Sosyal Pedagog Ülker Akoğlu (SPD Berlin-Mitte),
Quartiermanagement Güler Yıldız,
Araştırmacı ve Yazar Seyfi Cengiz,
Dersim 38 Merkezi Başkanı İsmail Kılıç,
hep birlikteyiz.
Değerli sanatçılarımızdan:
Kemal Kahraman,
Maviş Güneşer,
Ali Rıza Kahraman,
Hüseyin Güneş,
Cemal Kılınç,
Stepan Gantralyan
ve şairlerimizden Mehmet Çetin de bu etkinlikte bizlerle birlikte olacaklardır.

Dersim kültürünü tanıtacak bu etkinligin hedefine ulaşması için tüm dostlarımızdan Dersim 38 Merkezi’nin aşağıdaki banka hesap numarasına katkıda bulunmalarını bekliyoruz.

Dersim Zentrum 38 e.V.
Kontonummer: 29 032 102
Bankleitzahl..: 100 100 10
Bank…………: Postbank Berlin
IBAN…………: DE09 1001 0010 0029 0321 02
BIC…………..: PBNKDEFF

“Ben de yansaydım, yaşananları kim anlatacaktı…”

“Askerler köye geldiklerinde..” diyordu, ’93-94 yıllarında Dersim’deki köy yakma-boşaltmalar döneminde Çat Köyü Muhtarı; “…güz mevsimiydi. Ben de cevizlerimi dökmüş, kurumaları için evin damında güneşe sermiştim. Evleri ateşe verdiler, damdan aşağı inip bir-iki yatak kurtarırım umuduyla ateşin içine daldım. Dışarıya çıktım… panik içindeydim… öyle ki yatakları sırtımdan indirmeden tekrar evin içine götürüp… aynı şekilde tekrar dışarı çıkmışım. O an artık alevler evi sarmıştı.

İkinci kez evin içine girip geri döndüğümde, alevler içinde kaldığımı düşünen yaşlı köpeğimin pencereden içeriye atlayışını gördüm… öyle kalakaldım… bir an köpeğimin arkasından ateşe atlayıp, onun vefasına kayıtsız kalmak istemedim… bir yanda insanları ateşe veren insanlar, diğer yanda da küle dönen bir bedeni kurtarmaya çalışan bir köpek. İnanın o saatten sonra sanki yalnızca bu olayı anlatabimek için yaşadım.

Ben de yansaydım, yaşananları kim anlatacaktı… ”

Yazları köyde, kışın Ankara’da çocuklarının yanında kalan Muhtar, bu olaydan sonra köyü yakıldığı için Ovacık’ta kurulan prefabrik konutlarda kalmaya başlıyor ve bir daha da orayı terk etmiyor: “Bir köpeğin yuvasına gösterdiği sadakati, insan olarak ben de toprağıma göstermek zorundayım, derdi. Bu süreçte yapılan her eyleme katıldı. Adı Emirali Karakaya idi. O benim babamdı. 2003 yılında hakka yürüdü” diyor, dönemin Ankara Tuncelililer Derneği Başkanı da olan İbrahim Karakaya, ve devam ediyor; “bu sürecin bize verdiği en önemli ders; toprağına, tarihine, kültürüne ve inanç değerlerine sahip çıkmanın, varolmakla eşdeğer olduğudur.”

“Ömrümün yarısını orada bıraktım…”

“O yıl sonbahar boyunca askerler boşaltılan tüm köyleri gezerek yanmamış bütün evleri yaktılar” diyordu, o dönemde ve o dağlarda gerilla olarak bulunan Zeynelê Çamali; “…köylerde kalan ne kadar at, katır ve eşek gibi hayvan varsa onları kurşuna dizdiler. O yıl köy yakma, boşaltma ve hayvan öldürme operasyonları kar yağana kadar devam etti.”

“Yakılan köylerden eşya taşımaya gidiyordum” diye anlatmaya başlıyordu H. Ayrılmaz’a, bir diğer Ovacıklı; “…her taraftan dumanlar yükseliyordu. Daha önceleri cıvıl cıvıl olan bu köylerde şimdi hiç kimse yoktu, uygulanan zulümden sonraki sessizlik ürkütücüydü. Bu sessizliği bozansa kedi ve köpeklerin varlığıydı. Her eşya almaya gittiğimde, etrafıma toplanıyorlardı. Her birinden ayrı bir ses çıkıyordu.

Bu zulümden onların payına da yalnızlık ve ölüm düşmüştü. Ayaklarıma dolanıyorlardı, ne demek istediklerini anlıyordum ancak, ben de çaresizdim. Çıkardıkları seslerle sanki bana; bizimkiler nereye gitti, her gün oynadığımız çocuklar nereye kayboldular, der gibiydiler. Bir taraftan onların sesi, bir taraftan ağlayarak kalan eşyaları yüklemek… diğer bir duygum da bu hayvanların ne olacağıydı.

Bu gel-gitler bir hafta sürdü ve bu bir haftalık süreçte ömrümün yarısını orada bıraktım.

Çünkü ben traktörü yükleyip yola koyulduğumda hepsi ‘bizsiz gitme, ne olur bizi sahiplerimizin yanına götür’ dercesine arkamdan koşmaya başlıdılar. Ta ki ben gözden kaybolana dek..

O manzara bugünkü gibi hâlâ gözlerimin önünden gitmiyor ve asla da gitmeyecek!”

A waxt ğeribiyê de:

“Vane, ma kê dewê ra veciaym” vat bi Ana Dina; “…yi dewanê ma de çıqa kutık u pısıngi ma estê, tedê amee peser, şiye dormê qıslê guretê… ”

“Kaçtık, kaçtık, kaçtık…”

“Bir gün, kartalların uçuştuğu bir bölgede kaybedilen köylülerin cesetlerinin olabileceği duyumunu aldık” diyordu dönemin Tunceli CHP İl Başkanı, resmi kayıtlara göre 423 faili meçhulün(!) olduğu 1994’te: “Bir çobanın kılavuzluğunda gittiğimiz söz konusu bölgede bir ceset bulduk. Ceset; kuşlar ve kurtlar tarafından parçalanmıştı. Ceset, kaybedilen 12 köylüden birine aitti. Geride kalan 11 kişinin akıbeti hâlâ esrarını korumaktaydı. Bu olaylardan sonra diğer köylüler paniğe kapılıp davarlarını yok pahasına satıp Elazığ ve diğer şehirlere kaçtı.”

“… Köyümden kaçışım kaza gibi bir şeydi” diyordu o çocuk sesiyle Sybella Willees, dünyanın bir başka coğrafyasında ve ‘Bir Gün Kaçmak Zorunda Kaldık’ başlıklı anlatısında; “…askerler geldiğinde saat beş civarındaydı ve biz oyun oynuyorduk. Hemen kaçtık. Nereye gittiğimizi bilmeden, öylesine kaçtık. Ben askerleri görmedim; yalnızca silah seslerini, çığlıkları ve bum bum bum bumm diye ses çıkaran ve bir çok kişiyi öldüren bomba seslerini duydum. Hepsi, sanki bir kaza gibi, aniden oluverdi ve yanımıza hiçbir şey almadan kaçtık; ne yemek, ne giysi, hiçbir şey almadık.

Kaçtık, kaçtık, kaçtık…”

“Ama onlar bunu bilmezler, çok uzaklardan gelmişler…”

“Aras nehrinin kollarından birine yakın yerde oturuyorduk. Ülkemize Taokh ülkesi denir” diye yazılıyordu kadim tarihlerdeki bir kıyıma dair, Aras ırmağı kıyısında bulunan bir tablette; “…o güne kadar hiç görmediğimiz biçimde giyinmiş korkunç barbarların ülkemize girdiğini duyduk. Bunlara Yunan deniliyormuş, çok uzaklardan gelmişler. Kaleye çekildik; kadınlarımız, çocuklarımız ve hayvanlarımız. Bizim taştan başka silahımız yok. Bu canavarların güneş altında yanan sivri ve keskin bıçakları var.

Kalemize deliler gibi saldırdılar, taşlarla kafalarını ezdik. Durmadılar. Sonunda taşlarımız bitti. Karımla gözgöze geldik. Kızımızı tuttuğu gibi kayalardan aşağıya attı, sonra da kendisi atladı. Tüm Taokh çocuklarının parçalanışını izledim, tüm kadınlarımızın güzel bedenlerinin kayalarda kırılıvermesini. Sonra sıra bize geldi, tam aşağıya atlayacakken Yunanlının biri belime yapıştı. Aklısıra beni durdurup tutsak edecek. Biz Taokhları tutsak edecek. Biz Taokhlar teslim olmayız. Ama onlar bunu bilmezler, çok uzaklardan gelmişler” diye paylaşıyordu bunu bizimle Celal Saçaklıoğlu ve aktarımını sürdürüyordu:

Belime yapışmış o barbarla birlikte kendimi atıverdim aşağıya. Çığlık çığlığa bağırdı yaratık, kayalara çarparken o altta kalmış olmalı. Beni, öldü diye bıraktılar. Artık kimim kimsem yok ama tutsak da olmadım; hayvanlar gibi dağlarda yaşadım, sürekli göç ettim. Gecikmiş ölüm gelip beni bulmadan, acılarımı bu tablete döküyorum…”

“Ayaklar altına alınan gururumuzdur, şerefimizdir, haysiyetimizdir…”

“Bizi mezarlarımızdan, ziyaretlerimizden koparıp Hozat’a getirdiler, ekmeğe dilendirdiler” diyordu sonra, köyünden sürgün edilen Rukiye Kankotan; “…sokak ortasında elimize tutuşturulan 1 kilo un, 1 kilo şeker ve yarım paket çay onurumuza dokunuyor. Ben elimde file ile Hozat’ın caddesinde yürüdüğümde, oyuncağı elinden alınmış çocuk gibi ağlamaklı oluyorum.

Ayaklar altına alınan gururumuzdur, şerefimizdir, haysiyetimizdir. Biz dilenci değiliz; ne yalvarmaya ne de yardım talep etmeye geldik. Biz, Dersimlilere yaraşır bir şekilde hesap sormaya geldik. Bizi rahat bıraksınlar!..

Bırakmıyorlar mı… Dersimli 300 kadın bana imza verdi… Mücadelemizde çaresiz kalırsak; nasıl ki kadınlarımız 38’de zalimin eline düşmemek için kendilerini bebekleriyle uçurumlardan attı, akar sulara atlayıp intiharı seçti, biz de gecenin birinde çocuklarımızı kundakta, kocalarımızı yatakta bırakıp Pertek suyuna atlarız… ya da bir ormana gider etrafımıza gaz döker, yakarız…

Ya da silah alır dağa çıkarız.Bu bir propaganda değildir.

O acıya dayanılır, ama çektiğimiz acılar dayanılacak gibi değildir.

İnşallah şanslı çıkarlar da, üçüncü şıkka bizi mecbur bırakmazlar…”

“Yangın bütün bir bölgeyi sarıyor…”

“Biz Siirt Pervari G. köyü halkındanız…” diye yazmaya başlıyordu Mehmet M, 12 Şubat 1991 tarihli dilekçesinde; “Köyümüze yakın bir yerde PKK’lılar ve askerler çatıştılar. Bu olaydan sonra Pervari’de görevli binbaşının emri üzerine askerler maddi varlıklarımızı tutuşturmaya başladılar. Köylü kadınlar onlara müdahale ettiler. Askerler onları fırlatıp attılar. Yakılan varlıklarımız: Beş binin üzerinde kavak ağacı, dört tondan fazla buğday, köyün etrafındaki bütün ormanlık alan, köylülerin otlarıyla birlikte yirmiden fazla ahır.

Şimdi köy boşalmış durumda, bütün evlerin yakılacağını adımız gibi biliyoruz…

Köyün dışına çıkarıldığımız an hayvanlarımız askerler tarafından taranıyordu.

Bitişikteki M. köyünün arılarını dahi kovanlarıyla birlikte yaktılar…

Önümüze iki seçenek koymuşlardı; ya korucu olup ölecektik, ya da terk ve açlık!

Biz nerelerde, nasıl barınacağız? Çocuklarımızı neyle doyuracağız?”

“Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da Boşaltılan Yerleşim Birimleri Nedeniyle Göç Eden Yurttaşlarımızın Sorunlarının Araştırılarak Alınması Gereken Tedbirlerin Tespit Edilmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu” 14 Ocak 1998 tarihinde TBMM’ye 170 sayfalık bir rapor sunuyor. ‘Ulusal hassasiyetleri rencide etmemek için’ rapor diplomatik bir üslupla yazılıyor olmasına karşın, karabasanı açık bir şekilde kayda geçirmiş oluyor.

Belki de en önemli katkısı, OHAL Valisi’nden köy yıkımlarıyla ilgili resmi bir rakam koparmayı başarmış olması. Komisyonun bu raporuna göre bölgede 820 köy (ki Helsinki İzleme Komitesi’nin Ekim 2002 tarihli raporuna göre 1994 yılına kadar bölgede 3.000 köy haritadan silinmiş) ve 2.345 küçük yerleşim biriminden toplam olarak 378.335 kişi göç ettirilmiştir.

Türkiye İnsan Hakları Vakfı raporlarına göre ise: “Olağanüstü Hal Bölgesi’nde 1990 yılından 1993 yılına kadar 923, 1994 yılında ise 1000 kadar mezra ve köy boşaltılmıştır. Bölgede göçe zorlama yanında can güvenliğinin ciddi bir tehdit altında olması nedeniyle de önemli ölçüde göç yaşanmıştır. Bir örnek olarak, Olağanüstü Hal Bölgesi’nde 1991 yılında 31; 1992 yılında 360; 1993 yılında 467; 1994 yılında 423 faili meçhul cinayet işlenmiştir. Yaşanan şiddet olayları sonucunda yüzbinlerce insan mağdur duruma düşmüş, yaklaşık 2-3 milyon kişi yıllardır yaşadığı yerleri terk etmiştir…”

“Evinizi boşaltır mısınız, roket atacağız…”

İnsanlığın kanayıp duran açık yarası Filistin’de, füze saldırısı sonucu oturulamayacak hale gelen evinin yıkıntıları önünde, “saat 01.30 sırasında aradılar” diyor, Ebu Gali’nin oğlu; “merhaba, İsrail ordusundan arıyoruz. Rahatsız ediyoruz ama, yarım saat içerisinde evinizi boşaltmanız gerekiyor, dediler. En son karşı komşumuzu aramışlar. Onlara da 2 dakika süre vermişler.

Gece yarısı kalktık, 20 metre ötede beklemeye başladık. İşte durum, şimdi gördüğünüz gibi…”

O sırada, yani Ekim 2006’da ve Afganistan’da; işgalci bir general de, içi suyla dolu ağaçları yakamadıklarından yakınıyordu; “ormanları beyaz fosfor bombasıyla yakmaya çalıştık, işe yaramadı, dizelle yakmaya çalıştık, olmadı. Bitkiler şu sıra öylesine sulu ki, onları yakamıyoruz” diyebiliyordu, pervasızca…

Pervasızca, evet!

Küresel emperyalizm ve yerel işbirlikçileri, egemenlik hırslarıyla yeryüzünü her anlamda yangın yerine çevirirken, artık ‘ormanları, evlerinizi bombalayan PKK helikopterleridir’ türünden bir dezenformasyona dahi gerek duymayacak pervasızlıkta yapabiliyorlar bunu. Bunun sonrasında onbinleri, yüzbinleri, milyonlarca insanı yine ölümün, sefaletin ve sürgünün cehennemine atabiliyolar vb.

Irkçı, ulusdevletçi mülkiyet sınırları içinde tutsak alınmış ya da eğemenlikçi diğer saldırılar, yakım/yıkımlar sonrası yeryüzüne sürülmüş insanlık aynı kaderi, aynı kederi paylaşıyor. İnsanlığın, yaşam hakkı merkezli; dillerin, inançların, kültürlerin, cinsiyetlerin ve doğanın özgürleşmesi hasreti, belki de her zamankinden daha çok ağırlaşıyor bu nedenle, daha da koyulaşıyor. İnsanlık tarihinin ufuk menzilindeki ‘sınırsız ve sınıfsız bir dünya’ hasretine işaret edecek seçeneklerin sınırlılığı, bu koyulaşmayı daha da katlanılmaz kılıyor. Sonrasında ise…

“Şiddetin yol açtığı ruhsal problemler…”

“Zorunlu olarak göç eden insanlar uzun bir dönem çok yoğun bir şiddet ortamında yaşamış kimselerdir. Çoğunlukla göç ettikleri yerlerde de ciddi sosyal, ekonomik, kültürel sorunlarla karşılaşmakta, ayrıca şiddet ve baskıdan da tam olarak kurtulamamaktadırlar” diyordu, Psikiyatrist Doğan Şahin, 1995 yılında, olayların ardısıra, Gazi Mahallesi izlenimlerinde:

“Şiddetin yol açtığı ruhsal problemler çoğunlukla göçün yarattığı sorunlarla üstüste binmekte ve tabloları ağırlaştırmaktadır. Zorunlu göçün, mağdurların yaşamaya alışık oldukları yerden kopmaları, yerleştikleri yerde işsizlik, barınma, ekonomik zorluklar, kültürel ve uyum zorlukları gibi problemlerle karşılaşmaları yanında, göçten evvel, göç sırasında ve göçten sonra çok ciddi travmalara maruz kalmışlardır…”

1948 tarihli Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Bildirgesi’nde ise şunlar söyleniyordu:

“Madde 1: Tüm insanlar özgür; onur ve haklar bakımından eşit doğar. Akıl ve vicdanla donatılmış olup birbirlerine karşı bir kardeşlik anlayışıyla davranır. Madde 2: Herkes; ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal ya da başka bir görüş, ulusal ve toplumsal köken, doğuş ya da benzeri başka bir statü gibi herhangi bir ayrım gözetilmeksizin bu bildirgede ileri sürülen tüm hak ve özgürlüklere sahiptir. (…)

Madde 3: Herkesin yaşama ve kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı vardır. Madde 5: Hiç kimseye işkence ya da zalimce, insanlık dışı ya da onur kırıcı davranış ve ceza uygulanamaz. Madde 6: Herkesin, nerede olursa olsun yasa önünde bir kişi olarak tanınma hakkı vardır. Madde 9: Hiç kimse keyfi olarak yakalanamaz, tutuklanamaz ve sürgün edilemez.

Madde 10: 11: 12.. ”

“Hama…”

“Sürgüne çıktığımız günü hiç mi hiç unutmuyorum” diye söze başlıyordu Usenê Mirzî; “mezramızdaki bütün canlılar bizimle yola düşmüşlerdi sanki. Marquez’in romanlarında görmeye alıştığımız o gerçeküstü mü, o büyülü gerçeklik mi, nasıl tanımlanırsa artık, o fotoğraf kareleri bir bir kazınıyordu altı yaş çocukluğumun hafızasına. En çok da gözyaşını unutmuyorum;

Herkes, ama herkes ağlıyordu çünkü, ve…

Sonrası daha da anlatılamaz bir yıkım.

Ömrümün sonrasına ağır birer travma olarak kalacak o sürgün günlerinde benim payıma düşenler bir yana ama, babamın yaşadıklarını uzun uzun anlatmayı çok isterdim. O bunları hiç anlatamadı çünkü, anlatamaz artık. Ona sormak istediğim ne çok şey kalmış meğer o günlerden bana, sormak isterdim, soramam artık. Mesela; ben henüz 8-9 yaşlarındayken, gecenin bir vaktinde o çocukluk uykumdan beni niye uyandırırdın a benim güzel babam, demek isterdim; uyandırdıktan sonra ‘hadi 66 oynayacağız’ demek de ne demekti sahiden? Sen kahvehaneye gidip de orada kağıt oynamak nedir bilmezken, benimle paylaşmak istediğin neydi gerçekten?

Hasret mi?

Senden bana armağan en güzel sırlardan biri de bu ‘hasret’ olmalı piye me, demek isterdim; insanın kendisine dahi hasret düşürüldüğü şu zulüm dünyasında hasret, bu zulme karşı koymanın da bir ifadesi ve imkanı sanki. Sanki senin o anlatılamaz hasretin ile tanımışım ben Dersim’i.

Seni yitirdiğimiz ikinci sürgünün sonrasındaki hasret ise…”

“Sürgünlerin Yüzyılı…”

“Şimdi, bir yerde doğup, bir yerde büyüyüp, adı gurbet olan bir yerde ölüyoruz” diye yazıyor Fadıl Öztürk; “yurdumuzda gömülmek ya gözümüzde, ya da vasiyetimizde kalıyor sadece. Doğduğumuz yerde yaşlanmayı bizden aldılar. Bizim de sularımız gibi hayata akmak, dağlarımız gibi omuzları dik durmak, mevsimleri karşılayıp uğurlamak gibi hakkımız var…”

“Yeryüzünü, hatta bütün bir kâinatı zapturapt altına almak isteyen empeyalizmin marifetiyle” diye sözü devralıyor Xeca Qeremani; “Birleşmiş Milletler’in raporlarına göre son 30 yılda dünyadaki göç-sürgün ikiye katlanıp 200 milyonu bulmuş. Yani şu anda 200 milyonu aşkın insan…

Göç yoktu aslında ‘sürgünler yüzyılı’ olarak da tanımlanan 20.yy’da, şimdi de yok; savaş, işgâl, ekonomik, sosyal, kültürel, siyasal vb. nedenlerle, göç ettirilme var, ki nihayetinde sürgündür bu. Bu ormanları yakarak, evlerimizi başımıza yıkarak, insanı toprağından, ziyaretlerinden, mezarlarından, ırmaklarından uzak düşürerek ne yaptığını sandı ki faşizm?

Yaptıkları onların yanına şimdilik kâr kalmış olsun ama onlar bir şeyi hâlâ bilemediler: Dersimlilerin, Dersim’i nasıl duyduklarını ve yaşadıklarını bilemediler, anlayamadılar.

Bu insanları sürgüne çıkarmakla sorunu halletmiş mi oldular? Dersimli, sürüldüğü cennete de cehenneme de beraberinde götürür Dersim’ini. Yeryüzünde kaç kent vardır ki böyle; dağına, ağacına, ırmağına, yazı-yabanına, kurduna-kuşuna, bu kadar klam, stran, deyiş yakılan! Ateşte sınanmış bir halkı yine ateşlerde sınamak istediler ama sonuçları kendileri de görüyorlar işte: Dersimliler sürüldükleri yerlerde, diasporada mesela o kadar etkin oldular ki; dil, inanç, kültür, edebiyat, sanat, dayanışma, hemen hemen her alanda önemli bir birikim yarattılar. Yaptıkları her şey Dersim içindi ve yapmaya da devam ediyorlar işte. Ekonomik örgütlenme anlamında Munzur AŞ ve diğer kimi yatırımlar; sosyal dayanışma anlamında kurulmuş vakıflar, cemaatler, Türkiye’de Tunceli Dernekleri Federasyonu, Almanya’da Dersim Dernekleri Federasyonu, diğer özerk örgütlenmeler, dergiler, kitaplar, albümler, oyunlar, belgeseller, dünyaya örnek verilebilecek Umudun Türküsü vb. projelerin başarısı…. daha ne çok kazanım! Evet, orman yakmalar, baskılar, özellikle de Dersim’i haritan silmek amaçlı barajlar, siyanurla altın aramalar vb. sorunlar şimdilerde çok can yakaıcı, ama..”

“Değil…”

“Değil” diye itiraz ediyor Serkan;”bunlar birer kazanım olmakla birlikte, genellikle dışarıdan bakıldığı için görülmeyen pek çok sorunu artarak devam ediyor Dersim’in. Yani sorun sadece barajlar, siyanürle altın aramalar değil. En önemli tahribat kültürel kirlenmede yaşanıyor mesela. Yine, tarihi eser kaçakçılığından söz ediliyor mu hiç? Hem de henüz hiçbir arkeolojik araştırma ve kazının yapılmadığı ve zaten sınırlı sayıdaki tarihi eserin olduğu Dersim’de. Ermenilerden kaldığı söylenen kilise türü yapılar nerede mesela… avlanma ya da… iktidarın yerel temsicleri eliyle örgütlenmek istenen fuhuş… uyuşturucu… anadilimizin ağzımızdan yitip gitmesi… çatışma gerekçesiyle orman yakmaların bugün de sürüyor olması… iş ve istihdam yetersizlikleri.. sivil toplum kurumlarımızın önemli ölçüde politik çevrelerin penceresinden Dersim’e bakıyor olması… doğayla uyum içinde yaşamanın yurdu olan Dersim’de önce doğaya hükmetme hırsı, ardısıra tahrip ve kimbilir daha ne çok zarar-ziyan… yani sorunlar 2006’da dahi, orman yakmalarda olduğu gibi, pek çok alanda artarak sürüyor aslında ve bir de, arabesk Dersimci yaklaşımlarla fetişleştirilen Dersimciliğe karşı Dersim dostlarının giderek tedirginleşmesi… mesela bu da görülmek istenmiyor.

Yoksa, daha eşitlikçi bir ülkede ve dünyada illa ki Dersim hırsımız olamaz herhalde, değil mi?”

“Ama unutamıyorsun ki nereli olduğunu! Bu kent ardından gelecek misali” dediğinde Nesimi Aday;

“Koparıldığım doğa koşullarında ve yine o doğallıkla yaşayabilseydim eğer” diyorum ben de; “…yani başka bir dil öğrenmeye mecbur tutulmasam, kekeme bırakılmasam, dilim, kültürüm, inancım, değer ve yaşam estetiğim başka yerlerde aşağılanan, yasaklanan, kınanan bir hal almasa ve ben bu kadar yalnız bırakılmamış olsam sürüldüğüm yerlerde, yurdum dediğim yere bu kadar derin bir hasret duymazdım belki. Bu hasreti katlanılmaz kılan asıl faktörlerden biri, sürüldüğümüz, yaşamak zorunda bırakıldığımız yerlerde yaşadıklarımız, tanık olduklarımız, oradaki mağduriyetlerdir.. ki eğer, şu yeryüzü bizim de yurdumuz olsaydı eğer, nereli olduğumuzu hatırlamak gibi bir gereksinim de duymazdık belki…”

“Ezcümle…”

Tarihi itibarıyla diller, inançlar, kültürler, doğa ve doğal yaşam şenliği olarak da tanımlanan Dersim’in trajedisinin önemli bir kesitine, ‘belgelerle’ önemli kanıtlar ve tanıklıklar sunuyor Cemal Taş, Külden Evler ile. “Aslanların tarihini avcılar yazdıkça, avcılar hep haklı kalacaktır” diyen Afrika atasözünün haklılığını yeniden hatırlatırca ve, olup bitenlerin bir de bizim aklımımız ve kalbimizle okunması, anlaşılır kılınması ve karşı karşıya kaldığımız yıkıcı tehditlere yine birlikte karşı koymanın olanaklarının birlikte açığa çıkarılması, paylaşılması çağrısı, duyarlılığı ve dileği ile…

Bu duyarlık, emek ve içtenliğe minnetle teşekküer ederken, anlıyoruz ki yine:

“Yaşamak ve düşünmek için gereken o en hayati dersi, tarihin infazına maruz kalmışlardan alırız” demişti Homi Bhabha, yani; “mağdur edilenlerden, sürgünlerden…”

Yani Külden Evler’den..

Mehmet Çetin
Ekim’06, Amsterdam

1938 Dersim harekatında ailesini yitiren Ali Akgün‘e sürgün sonrası Tunceli Valiliği’nce verilen “Aile üyelerinin imha edildiği…” yazılı zabıt, bugün ilk Dersim davasının resmi dayanağı oldu.

“…Hüseyin Altıntaş’ın nüfus hane kayıtlarında adı yazan Hüseyin karısı Humar ve Hüseyin evlatları Humar’dan doğma Elif, Mehmet, Hadice, Ahmedi, Suzan, Alicemal, Hetip, Emine’nin 1938 harekâtında imha edildiği ve aile reisi Hüseyin Altıntaş’ın da 952 yılında öldüğü, haneden yalnız Ali Akgün’ün sağ kaldığı anlaşılmak gereği düşünüldü.”

72 yıl sonra mahkemeye taşındı

Tunceli Valiliği, 27 Ağustos 1955′te toplandığında, ‘haneden sağ kalan’ Ali Akgün’ün, sürgün olduğu Kütahya’dan Tunceli’ye dönüşünü bu zabıtla karara bağlamıştı. Ancak o gün geri dönüş için yazılan bu ifadeler, bugün ‘Dersim Katliamı’nın ilk resmi itiraflarından biri oldu.

Radikal gazetesinden İsmail Saymaz’ın haberine göre Ali Akgün, bu zaptı kanıt gösterip 10 yakınını yitirdiği kıyımı 72 yıl sonra yargıya taşıdı. Dönemin jandarma erleri ve yetkilileri hakkında ‘insanlık karşı suç işlendiği’ iddiasıyla suç duyurusu yaptı.

Tunceli’de yaşayan emekli memur Hüseyin Akgün, 22 Nisan’da avukatı Hüseyin Aygün aracılığıyla Nazimiye Savcılığı’na suç duyurusunda bulundu. Bu dilekçenin şüpheliler hanesinde, “Dersim Harekâtı’na katılan jandarma birlikleri ve yetkilileri” yazıyor.

“Suç” hanesinde ise ‘Plan dahilinde siyasi, felsefi veya dini saiklerle bir toplumsal grubun tamamen veya kısmen yok edilmesi amacıyla 10 kadın ve çocuğun öldürülmesi’ ifadesi bulunuyor. Hüseyin Akgün, kendi iddiasıyla, “Dersim 38″de yitirdiği 10 akrabasının hesabını tam 72 yıl sonra soruyor.

Aygün: Yaşananlar insanlığa karşı suç

Ali Akgün’ün oğlu Hüseyin Akgün, şimdi bu zabıt tutanağını suç duyurusuna ekleyip geçen 22 Nisan’da Nazımiye Savcılığı’nda şikâyetçi oldu. Bu aynı zamanda “Dersim 38″ ile ilgili açılan ilk dava anlamına geliyor. Avukatı Hüseyin Aygün, yaşananların “insanlığa karşı işlenen suçlar” kategorisine girdiğini, dolayısıyla zamanaşımının bu davada işlemeyeceğini söylüyor.

Avukat Hüseyin Aygün, davanın ‘Dersim 38′ ile yüzleşebilmek için iyi bir fırsat olduğunu da düşünüyor:

“Dersim dosyası hukukçularca yürütülebilir. Buna uluslararası hukuk ve soykırımla ilgili sözleşme fırsat veriyor. Türkiye’de geçmişteki acı olayları hatırlama dalgası var. Dilerim, bu dosya bu yüzleşmeye hizmet eder.”

Ölüm tarihi: 0/0/1938

Hukukçu Aygün iki şikayetini de, 86 yaşındaki müvekkili Efo Bozkurt adına bugün Hozat Cumhuriyet Savcılığı’na yapıyor.

İddiaya göre Bozkurt Ailesi, Hozat’ın Çaytaşı köyünde yaşanan Efo Bozkurt’un Kurtuluş Savaşı gazisi olan 43 yaşındaki babası Keko, annesi Kuhari, ablaları 16 yaşındaki Havi, 12 yaşındaki Eyti, altı yaşındaki Besi, erkek kardeşleri dört yaşındaki Mehmet, iki yaşındaki Niyazi jandarmalarca kurşuna dizildi. Efo Bozkurt, kıyımdan kaçarak ve yaralı halde kurtuldu.

Bozkurt’un üç kardeşinin ve Altıntaş Ailesi’nin altı çocuğunun ölüm tarihi olarak, nüfus kütüklerinde, ’0/0/1938′ yazıyor. (EÖ)

www.Bianet.org

Dersim

“İSMET PAŞA’NIN KÜRT PAPORU”unda DERSİM
Cumhuriyetin kuruluşuyla devlet yönetiminin, yasalarda ki eşitlik kuralına karşın  “taraflı, ayırımcı ve ırkçı” uygulamaları, halklar arasında huzursuzluğa, devlete olan güvenin sarsılmasına neden olur. 1935’te Başbakan İsmet Paşa,  Kürt coğrafyasındaki yaşamı “iyileştirmek” üzere, “Doğu İlleri” gezisine çıkar. İsmet Paşa’nın gezi dönüşü hazırladığı ve Atatürk’e sunduğu raporun da “Dersim’e özel  bir yasa taslağı” şöyle yer alıyor:
“Dersim İbaylık (Vilayet) dairesi bir kolordu karargahı gibi fakat maksada elverişli olarak teşkil olunacaktır, Asayiş, yol maliye ekonomi, adliye kültür sağlık şubeleri olacak. İdama kadar infazlar ilbaylıkta bitirilecektir.  Adliye usulü, basit, hususi ve kesin olacaktır.”
Devletçe uygunluğu onanan “İsmet Paşa’nın Kürt Raporu’nun  Dersim’le ilgili kısmının  tatbik olanaklarını yerinde incelemesini  için  Akdoğan Paşa  Dersim’e gönderilir.
Rapor içerikli, Alpdoğan Paşa katkılı,  bu “vahşet yasa” taslağı,  TBMM de önemli bir değişikliğe uğramadan, 25/12/1936 tarihli “Tunceli Vilayeti İdaresi Hakkındaki Kanun”  yani “Dersim Katliamı’nın hukuku olur. Hükümet, bu yasayla darağacına astığı Dersim’in ipini, Alpdoğan Paşa’ya çektirir:  Astığı astık kestiği kestik Vali-Kumutan Akdoğan Paşa hükümet üstü yetkiyle 4.Umumi Müfettişliğin de Müfettişidir. “Kul” üstü yetkiyle donatılan Alpdoğan Paşa, Dersim’i yok etmek için kolları sıvar:
Akdoğan Paşa Dersim 1937’yi hazırlıkla geçirir. Askerin barınması için, Askeri kışla, karakol ve bunların yollarını yapar. “Pırpır” uçaklarla, yörenin ulaşılmayan yerleşim yerlerine, İçişleri Bakanı Şükrü Kaya imzalı “silahını teslim edenin kılına dokunulmaz” devlet adına bildirileri serptirir.
1937 sonu, halkın geneli elindeki silahı teslim eder. Alpdoğan Paşa da ilçelere  “teşekkür” ziyaretinde bulunur. Bu arada, 40 atlı ile Nazimiye’ye gelir, memnuniyetini bildirir.  Halkın sorunlarını dinlemek ister, kimse konuşamayınca Paşa tercümanlığını yapan Civarikli Bertal Efendi’ye, “sen konuş”  der. O da  “Paşam biz cumhuriyet hükümetinden köyümüze okul ve yol istedik, siz  okul yerine karakol,  yol yerine  kışla yaptırdınız.. “kamçur” vergisi belimizi büküyor. Devletin yanında bir keçi kadar itibarımız yok,  yol vergisi için köylü on iki gün yerine,  aylarca çalıştırılıyor… Paşa “Bertal Efendi’nin konuşmasını keser ve topluluğa hitaben “bu adam sizin adınıza konuşamaz” der ve Bertal Efendi’yi sorgulamaya aldırır.
Akdoğan Paşa, Bertal Efendi ailesini; ” Civarikli Süleyman ağa ve oğulları Bertal, Ali, Hasan, Süleyman ağanın kardeşleri  Bertal Efendi, Hüseyin, Hasan, Süleyman ve Ali  Malkara’ya “( Uğur Mumcu Kürt Dosyası s.) ibaresiyle İçişleri Bakanı  Şükrü Kaya’nın Batı illerine sürülmesini  istediği 347 Ağa Ailesi Sürgün Listesine  ilave ettirir.
Anımsadığım; bir gece vakti, dedem ve kardeşlerinin evleri sarıldı. “Sürgün var” dendi.  Bizim aile de çağrıldı.  Evimiz bir km uzaktaydı, babam askerdeydi. Annem yanına hiçbir şey almadan biz çocuklarını topladı babasının evine doğru yola çıkardı. Karşıdan gelen birinin anneme; “baban sürgüne gitmek istemiyor siz nereye”, demesiyle, annem bizi geçmek üzere olduğumuz dere de söğüt dallar arasına attı, sakladı. Böylece sürgüne katılamadık.
O gece dedem ve kardeşlerinden bulabildikleri 25 çocuk, 12 kadın 54 kişi yola çıkarılır. Beş km sonra, Nazimiye’den gelen ekip bu 54 canı teslim alır, hemen orada, ellerini ayaklarını biri birine bağlar birlikte getirdiği gazyağını üstlerine döker, tümünü diri diri yakar…
Bu vahşeti kimi,  yakın aşiretleri “ürkütmemeye”,  kimi askerlerin “mermi yokluğuna”, kimi   Kızılbaşlara  Kerbela’ı “hatırlatmaya” yoruyordu.
( Not:1998 yılında,  bu 54 kişiyi, kimlik bilgileriyle İki Uçlu Yaşam kitabımda yazığım için yargılandım. Bu yargılamada,  bu öldürülenlerin “sari bir hastalıktan öldü” diye de nüfus kütüklerinden silindiğine tanık olduk.
Devletin böyle vahşi katliama nasıl “olur” verebileceğini anlamakta zorlanmıştım.  Uzun bir araştırmadan sonra şöyle korkunç bir bilgiyle karşılaştım: “Akdoğan Paşa-faşist ırkçı erk (derin erk) işbirliğiyle değişik tutuk evlerimde ki idam mahkûmlarından  “Gönüllü Zaza-Kızılbaş Timlerini” kurar ve bu timleri devletçe öngörülen “ Dersim tatbikatı” güçleri içine “asker” diye yerleştirir.
Dersimde ki; sessiz öldürme, bombalama, dağ koyaklarına sığınanları zehirleme, boğup suya atma, hamile kadınların karnını deşme,  evlatlık seçme, vs  gibi normal askerin  yapmakta zorlandığı, insanlık dışı  katliamlar karşılığında bu katillerin cezalarının silindiği,  af edildiği….)
Dersim 1938’de Akdoğan Paşa, “tatbikat” bahanesi ile Dersim’e asker yığar. Şükrü Kaya’nın  “ “silahını teslim edene dokunulmaz” bildirilerine ve devlete olan güvenle,  silahını teslim eden köylere, “sizde daha de silah var”  diye baskınlar yapar. Halktan her önüne çıkanı; çalıştığı işte, gittiği yolda, barındığı evlerde yakaladıklarını, sorgusuz, yargısız, katlederler.
Köyümüze yakın Haydaran Aşiteti Reisi, Xıdé Alé  İsme’nin; “Bu Paşa’nın  bir sözü bir diğer sözünü  tutmuyor, silahını teslim edeni ya öldürür yada  süründürür. Ben Jıle Dağı’na çekileceğim sizde yanıma gelin birlikte direnelim” diyişi kulaktan kulağa yayılıyordu.
Kaos, güvensizlik tüm yöreyi sararken halk vuruklar (travmalar) yaşar panikler ve ne yapacağını bilmez, çaresizlikten bir kurtarıcı arar, bulamayınca da kutsal bildiği dağ taş koyaklarına sığınır.. İ.S.Çağlayangil bu koyaklarda ki savunmasız halkı “ordunun zehirlediğini ve fare yavrusu gibi dışarı attığını” Dersim’i böylece bitirdiğinden söz eder.
İ.Sabri Çağlayangil anılarında; “Emniyet Genel Müdürü Şükrü Sökmensüer bana  diyor ki, Atatürk  Singeç Köprüsünü açmak için Elaziğ’a gidecek. Beyaz donlu altmış bin doğulu Elaziğ’a dolmuş, Atatürk’ten  Seyit Rıza’nın affını isteyecekler. Atatürk Elazığ’a  varmadan bu işi bitir” dediğini, “Seyit Rıza’yı asmak” için Elazığ’a gönderildiğini, idam kararını araba farları ışığında, nasıl Cumartesi ve Pazar gününe sığdırdığını anlatırken de:   “Alpdoğan Paşa  yoktu.  O da “yukarıdaki karar tasdik olunur” diye basmış boş kağıda imzayı” diye yazar. “Alpdoğan Paşa” imzalı, bu boş kâğıtlardan birine Seyit Rıza’nın idam kararı doldurulur. Bir engelde de ilerlemiş yaşı. Aynı celsede yaşı da küçültülür. Yargıç  Seyit Rıza’ya; “ şahit, doğumunu biliyor  ne dersin” diye sorar. Seyit Rıza;  “Hakim, doğumumu gören o şahit, oğlumdan iki yaş küçük, adaletiniz buysa, ölüm sefam olsun” yanıtı “tarih“ olur.
Hükümetin, Dersim’i Alpdoğan Paşa’ya teslimi, ya da Akdoğan Paşa’ya Dersim için  “devlet üstü” yetki verilmesi rastlantı değildir. Bu danışıklı alış verişte Alpdoğan Paşa, bilinçli seçilmiş bir  “taşeron”dur. Yönetenler, taşeronun yapığı işleri, deneyimini önceden biliyorlar:
Acımasız “Topal Osman Çetesi’yle, Koçkiri’li masum halkını, gece baskınlarıyla evlerinde avlayan, ırzlarına geçen, barbarca yakan, yıkan, öldüren, “(zo) diyenleri milletçe yok ettik, (lo) diyenleri  de  ben yok edeceğim” diyen hasta ruhlu “Koçkiri katili” denilen Sakallı  Nurettin Paşa’nın damadı, yardımcısı ve   “Koçkiri Ayaklanması Merkez Kurmay Başkanı” olan Alpdoğan Paşa’nın “deneyimli bir ölüm makinesi” oluşu, bu göreve getirilme nedenidir.

İmha tarihi Ağveren Köyü, Hozat, 28 Nisan 1938 1. Alişan Ağa oğlu Veli 2. Haydar Ağa oğlu Hasan Ağa 3. Sırıtkanlı Mehmet 4. Sırıtkanlı Ahmet 5. Sırıtkanlı Ali

“DERSİM”   POTANSİYEL SUÇLU   
1999 yılında çıkardığım “Dersimden Portreler” kitabımda yer alan,  Seyit Rıza ve TBMM 1.dönem Dersim Mebusu Hasan Hayrı’den dolayı, Ankara DGM.sine şikayet edilmiştim. DGM “görevsizlik” kararı almış, yargılamam için dosyamı Ankara C. Savcılığına göndermişti. “Devletin suçlu gördüğü kişileri övmekle” suçlanıyordum. Hasan HAYRI 1925’te nedensiz, Seyit Rıza 1938’de Emniyetin istemiyle “hazır imzalı boş  kağıt”la  idam etmişti.
Savcıya; Kötü bir niyetimin olmadığını, neyin suç olup olmayacağı anlayacak tahsil ve yaşta araştırmacı bir yazar olduğumu, bu iki elit kişinin portrelerini, çizmek için yoğun ve ciddi araştırma yaptığımı, Seyit Rıza’nın, ideolojik bir görüşe sahip olmadığı inancına  vardığımı, değil organize bir eylemin militancılığı önderliği, içinde bile yer almadığı, İngilizce, Fransızca hiç bilmediği, bu dillerle dış güçlere bir başvuruda bulunmadığı, az Türkçeyi  bildiği, yapısı itibarıyla “bir keçinin kılına dokunulmayacak kadar da hassas”, titiz biri olduğunu söyledim. Asılırken son sözü olan; “Evladı Kerbeleyıh, Bi hatayıh, Bi gunayım Ayıptır, Zulümdür, cinayettir” (Kerbele evlediyız, hatasız günahsızız, yaptığınız ayıp, zülüm cinayet) bunun göstergesi olduğunu belirttim.  Savcının bana:
-“Tünceli” varken neden “Dersimden Portreler” diyorsun. Bu “Dersim” takıntısı ne oluyur? sorusuna yanıt veremedim. Söylenecek çok şey vardı, söyleyemedim.
-“Dersim, potansiyel suçumuz”, tümcesi boğazıma düğümlendi kaldı..
Ne zaman “Dersim’den söz edilse hep böyle oluyorum; anında boğazım kurur, sesim düşer, sözcükler boğazımda düğümlenir. Güçlükle, “Dersim 38’de 4,5 yaşımdaydım, ondan bu yana hep böyle oluyorum” deyince, savcı beni anlamış olacak ki başka soru sormadı.  Oysa:
“Tünceli adı, Dersim’in katledilmekten kurtulanların asimile dayatma adı. Tunceli adı, beni ailemden, ana dilimden, tanrıyı insanda kutsayan inancımdan insani onurumdan,  gelenek ve toplumsal yaşamdan koparan Dersim’in yeni adıdır.
Adım Usen, Hüseyin oldu, ana dilim Dımılı, Türkçe oldu, babam Hemed, Hamit oldu, köyüm Cıvrak-Civarik sonra Sarıyayla oldu, ilçem Kızılkilise Nazimiye oldu. İlim Dersim Tünceli oldu. Anlayacağınız “ben” o ben değilim,  beni başka bir ben yaptılar. Bana kendi damgasını vurdular,  yeni bir kimliğe biat etmeye indekslediler.
Seyit Rıza’nın liderliği; sözünün eri oluşu, dürüstlüğü, güvenli kişiliğine dayalı.  Seyit Rıza’nın kişiliğini pekiştiren “bir lokma bir hırka”  felsefesinin yılmaz erliği, Pir Sultan’nın ezilen-yoksuldan yana, taviz vermeyen o dik duruşu belirler.
“Dersim Sürgünleri” gönderildikleri yerlerin en yoksul gelişmemiş varoşlarına yerleştirildi. Çoğu Tunceli’ye dönüşlerinde, Anadolu’nun bütün çirkinlikleriyle yüklü döndüler. Dersim’in gelenekçi; hak hukuk, savunmasız, çocuk, yetim, “kadın” dokunulmazlığı gibi has, adil duygulardan, verilen söz,  şan ve şereften, insani kutsallıktan soyutlanmış, çoğu birer ”köşe dönmeci” olarak döndüler. Tereyağı yerine margarin kullanmayı çağdaşlık bilen, devrim sanan, kimlik değişimini “cinlik”, “ayıya dayı” demeyi hüner sayan, soy-inancı yadsıyan, “ezene kul-köle” olan bir kimlikle Tünceli’ne döndüler.  Bu günkü Tunceli, 37-38 öncesi Dersim’i değil artık”.
Bütün bunları, daha birçok şeyi anlatamadın savcıya, ona yanıyorum.

“Dersim Katliamı” gazisiyim
“4,5 yaşında kendimi kırım içinde buldum Çocukluk anılarımı; korku, acı, kaçış,  ve çaresizlik süsler. Boğa asker, silah süngü, barut kokusu işkence kan ölüm..içinde  kim kimi niçin neden dövüyor, işkence ediyor, öldürüyor, anlayamamıştım ( İki Uçlu Yaşam.s112 h.a.)
“Dersim 37-38 Kırımı ”  gazisiyim.  Dersim’de “başkaldırı” ya da   “isyan” yoktu:
Ekinler yetişmiş, başaklar “firiğe” erişmiş, ortalık sakin, herkes işinde gücünde, biz yayladaydık. Bir gün yaylalarımız kuşatıldı köye gönderildik. Askeri birliklerin köyü sardığını korku-hayretle izledik. Karargâh olarak evimizin yanındaki tarla seçilmişti. Hiç unutmam, birkaç asker, bizim bostandan salatalıkları bitkisiyle söktüğünde; “babam gelirse bunlara ne yapmaz” diye telaşlanmış, askerler adına üzülmüştüm.
Aynı gün, tüm köy halkını, küçük-büyük, yaşlı-sakat hepsini yan vadide topladılar. Hiç kimse kaçmaya ve saklanmaya çalışmıyordu. Birinin “gelin” demesi yetiyordu. Oysa köyünüz Bingöl’le sınırdı, kaçanların yakalanma olanağı yoktu. Bazı askerler “kaçın sizi öldürecekler” demişti yinede kimse kaçmadı. Köye bağlı üç “mezre” istenilen yere geldiğinde etrafı sarıldı. Kurulan dar ağaçlarına, üç seçkini soyup, ayaklarından astılar, tarifi olanaksız  işkence başladı.. “kıyametin” koptuğu andı…
Son anımsadığım, çıplak bedenlerden fışkıran kan ve mahşeri kalabalığın yürekler paralayan çığlıklarının kıpkızıl yaptığı  güneşin, Jıle Dağın’ından utançlı batışı olmuştu.
O gece dedem ve altı kardeş ailesi 54 kişiyi “sürgün emri var” diye yola çıkarılmıştı. Babam askerdeydi, biz “o sürgüne” katılamamıştık. O gece sürgün edilenler, ertesi günün şafağında,  Ramazan Köyü altındaki vadide, üstüne yanıcı sıvı dökülerek diri diri yakılmıştı.
“Sıléman” dedemim beyaz bir sakalı vardı. Bir kaç gün önce yayla düzlüğünde saklambaç oynarken, arkasına saklandığım sarı boğa, beni boynuzuna taktığı gibi bir kavak boyu ileri fırlatmıştı. Dedem yaralarımı kızgın çakıyla dağlamış, üstüne yanık çaput külünü basmıştı. Bu yakılanların bir çoğu başımda ağlıyordu. Onları benden aldılar. Şimdi burnum, onların yöreyi saran yanık et kokusunu soluyor, onlarla yanıyor, onlarla ölüyorum.
Acı üstüne acı, ölüm üstüne ölüm, işte “kıyamet”, gel de yaşa yaşayabilirsen. Ben o “tufanda” nefes alan bir ölüydüm. Bilmem siz hiç, diri diri yakılan birilerinin et kokusunu soluyup öldüğünüz oldu mu?  Dersim’li değilseniz nerden soluyup neden ölesiniz ki?
Yokluğa, açlığa, hastalığa, yalnızlık-kimsesizliğe geçici de olsa, bir yol bulunur, vardır da.  Vahşi hayvanlardan, asi-eşkıyadan, deli- divaneden korunma da öyle..  Olur ya kazara suç işlersen yasa, hak-hukuk, ar-edep, görgü-gelenek, vicdan var. Bir umutla yaşar insan.  Anne-baba eş dost koruması, yaratanın, suçsuzu bağışlama beklentisi,  hikmeti de bunlardan biridir. Ne ki Dersim’i kuşatan; “laik, sosyal, demokratik devletin” kendilerini korumakla yükümlü güvenlik güçleri, askeriydi. Onları koyun-kuzu gibi bıçak altında tutan ele veren de, devletine olan güveni, sevgisi ve bağlılığı oluyordu.
Gel gör ki, Dersim’de “kırım” başlamış, yasa, yargı, hak, hukuk, insanı değerler askıya alınmış. “Sülbüs Dağı’nı duman bürümüş”, yöre şokta, umut kapıları kapalı, yaratan suskundu. 1925 yılı Takrir-ı Sükün Kanunu ile “ulusal suskunluk”   daha önceden sağlanmıştı.
Çaresizlik, kargaşa, kırılan onurlar, yok edilen güven, söndürülen umutlar darda, yaşam zordaydı. Dersim’de ki katliamlarına karşı idam mahkûmlarını “af” ettiler Bu cani katiller yakaladıklarını yaktılar, yıktılar, dağ koyaklarına sığınanları bombaladılar, zehirlediler. Toprak kokan cesetlere, derelerdeki sular al kana doydu. Dersim’i bellediler, dağını, taşını, toprağını bir güzel elediler, her şeyi yok ettiler, kalanları Batı İllerinin varoşlarına sürüp  “yaşabilirse şimdilik yaşasın” dediler, sonra hiçbir şey olmamış gibi ortalıktan çekip gittiler…
***
“TÜRK  KAFAŞÇI  IRKÇILIĞI”   İTTİHAT TERAKKİ
İle Başlar  CHP  İle Devam Eder
Başbakan İsmet Paşa 1935’te “Doğu İlleri Gezisi” dönüşü,  Atatürk’e sunduğu  “İsmet Paşa’nın Kürt Raporu”, “devlet sırrı” olarak devlet kasasında  60 yıl  saklandıktan sonra çok azı aydınlığa kavuşan raporun,  “Kürtler” için ön gördüğü bir iki satır başı özetle aynen şöyle:
-Kürtler asimile edilmelidir..”.
-“Kürtlerin şehirlere yerleşmesi engellenmeli. Kürtlerin bulunduğu yerlerde okul açılmamalı ve açılırsa Türkçe olmalıdır… “
-“Boşalan Ermeni köylerine Kürtlerin yerleşmesi engellenmelidir”…..
-“Dersim’e müdahale edilmelidir… Dersim  tedip ve tenkil edilmeli..”
Önce bunlar,  ne anlama gelir kısaca ona bakalım;
1)- “Ana dili Kürtçe olan vatandaşları, “asimile” etmek, bulundukları yer ve yöreye, “okul açmamak”, devlet olanaklarından yoksun bırakmak,  faşist, ırkçı bir ayırımcılıktır.
2) -Ana dili Dımılı (Dersimce), inancı ayrı vatandaşın,  yargısız imhası eşkıyalıktır.
İsmet Paşa gibi yarım asır bu devlette;  devlet-hükümet başkanlığı, Milli Şeflik yapan,  Lozan’da, Türk-Kürt halklarının birlik, eşitliğini dile getiren, kendi deyimi ile “kabul ettirdim” diyen, bir devlet adamından böyle bir ayırımcı ve de ırkçı hareket beklenmez beklenmesine gel gör ki Paşa  bununlada yetinmiyor:
“İsmet Paşa’nın  Kürt Raporu”, Dersim’in, ayrı bir  dili konuşması, ayrı  inançlı, özgürlükçü yapısının ıslahını,  bir komutla, tek sesli topluma katamayacağı  hesabıyla; Dersim’e, müdahale edilmelidir… Dersim  tedip ve tenkil edilmeli” diye,  şiddete dayalı “hukuk dışı” silahlı bir yöntem içerir.  Bunun için de antidemokratik bir yasa taslağını, yasa yapıcıya şu kesin çizgilerle dayatır:  …idama kadar infaz İlbaylıkta bitecektir. ..adliye usulu basit, hususi ve kesin olacaktır.”
Bunun bir tek anlamı var;  “önce kırım yap sonra birkaç önemli kişiyi  göstermelik “usulen”  yargıla.. “Tunceli Vilayeti İdaresi Hakkındaki Kanun” la, Dersim  38’de, 60-70 bin  masum savunmasız canın, olanlardan bihaber sivilin  yargısız katledilmesi vahşetinin  bundan  başka bir açıklaması  olamaz.
Seyit Rıza’nın idam şeklini anımsatalım; Atatürk, iki gün sonra Elazığ’da olacak. Emniyet G.Md.  Çağlayangil’e; “60 bin beyaz donlu Atatürk’ten Seyit Rıza’nın affını istemeden işi bitir” der, Elazığ’a gönderir. Çağlayangil, bu işi nasıl,  iki tatil gününe sığdırdığını anlatırken; “Alpdoğan Paşa yoktu.  O da  “yukarıdaki karar tasdik  olunur” diye basmış boş kağıda imzayı” diye yazar.  Seyit Rıza’nın idam kararı, bu boş imzalı kağıtlardan biri olur.  Hükümet buna “Yargı” ve Seyit Rıza “ yargılandı” diyor.
Değerli yargıç Ümit Kardaş’ın değerlendirmesiyle: “…böylece hukukun, vicdanın ve ahlakın dışında bir rejim uygulanmaya başlamıştır… Sonuç bir insanlık suçu olan kıyım ve sürgündür. Dersim insanlık dışı facianın sanığı o dönemin CHPsidir.”
Bu raporu, “Sureti, haktan yansıma ” olarak,  hafızamıza yerleştirilen Milli Şef, İsmet Paşa’nın yazdığına inanmak, ezberimize ters düşüyor. Ancak rapor içeriğinin,  “devlet sırrı” ve devletin kırmızı çizgisi”  olarak faşist militarist ırkçı erkçe, “devlet ideolojisi” olarak yaşama geçirildiği, beyinlere işletildiği gerçeğiyle karşı karşıyayız.
Halkı bölüp birini  “ötekileştirme”, hukuk dışı yaptırımlar, yargısız infazlar, toplumu laik ve dinci diye ayırıp, “ötekiyi” ezme, yok etme de amaçlanan “Türk-İslam” dır. Nitekim Dersim halkının önce “Kürt-Zaza ve Sunni-Kızılbaş “  diye  ikiye ayırıp  kırdırıldığı,  “ötekiyi ” yok ettiğine” tanık oluyoruz.
Osmanlı’nın “Ermeni tehcirinde (kırımında)” suçlu gördüklerinin tümüne ( “Malta Sürgünleri” dahil)  cumhuriyet hükümetlerinin sahiplendiği ve suçluları devletin üst kademelerine yerleştiği Ermeni sonrası Kürt ve Alevi katliamlarında kullandığı görülüyor.
Bunu yapan da yıllarca hizmet ettiğimiz İsmet Paşa (CHP) oluyor. Kürt ve Alevi katliamlarının tümüne yakını CHP iktidarı dönemine rastlaması rastlantı değildir.  Baykal’ın “biz öldürdük sonra kalanlarla oturup anlaştık sana ne “ demesi bir ezberin devamı.  CHP yönetimi değişimin ayırtında değil, ezdiklerini “çantada ki keklik “ görmesi de bundandır.
Cumhuriyet yasaları,  Alman ırkçılığı, İtalyan faşizmi dönemine rastlar. Cumhuriyet yönetimine içinde yer alan İttihat Terakkiciler, Turan Irkçılığının planlı bir şekilde devlete, yasalarına mal ettiklerini görüyoruz.
İlkokuldan başlatılan, “Türküm,  doğruyum, çalışkanın” ya da “varlığım, Türk varlığına armağan olsun”  beyin yıkamadır. “Türk-İslam” olmayan halka hep “hain -düşman” belletildi. Bununla kutsal insan “varlığı” bir hiç uğruna verilecek bir “meta” haline getirildi.
“En büyük asker bizim asker ,“Türk asker doğar”,” Bir Türk dünyaya bedel”.  Bu abartılı övüntüler, gerçeğini görmek istemeyen “militarizmi” şımartmaya yetti. Tek parti, milli Şef dönemi ırkçı erkinin kendine dayanak seçtiği militarizme sağladığı imtiyazlar, denetimsiz olanaklar, dokunulmaz orduyu,  vatandaş kimliğinden soyutladı,  halkın iradesini, silah gücüyle elinde tutan  faşist ırkçı kimliğe büründürdü. Bu gün yetmiş milyonluk bir devlet, elli bin kişilik kendi bir kurumunun  “vesayeti” altında inliyor. Ne ıslak ne kuru imza, ne yasa, ne yargı, ne hukuk ne devlet kaldı.  Devletin, kendi yarattığı  “frankestayn”la başı dertte.
Osmanlı 1915 Ermeni ”tehcir” suçlularını tutuklar ve büyük bir kısmını Malta Adasına sürer. İsmet Paşa bunları, Türk-Sunni olamayan (Kürt ve Alevileri) ”haletmekte”  kullanır.  Ermeni kırımında “Muhacirin ve Aşirin Müdürü”, Adana Halep Ermeni .kırımı suçlusu Malta kaçağı  Sükrü Kaya’nın Dersim Katliamında İç İşleri Bakanı (24-38arası) oluşu bunun kanıtı..
“..İttihat ve Terakki politikası oluşmasında önemli rolleri alan kişilerin cumhuriyet döneminde milletvekili,bakanlık başbakanlık,generallik gibi görevlerle taltif edildiği..böylece savaş ve tehcir suçlularını  cumhuriyetin harcına kattılar..böylece İTC zihniyeti(..) günümüze kadar geldi..Baykal’ın Malta Sürgünleriyle Balyoz darbecileri arasında kurduğu paralellik de bu tarih bilince başka bir anlam kazandırıyor. . 1915 Ermeni tehcirine (buna soy kırım diyebilirsiniz) ilişkin gerçeklerin deşilmesine izin verilmiyor.” (Tarih Defteri Ayşe Hür-Taraf)
Halkı bölme, “ötekisine” Türk-İslam dayatması, devlet olanaklarından uzak tutup fakirleştirme, sonra dağlara sürüp terörist hain ilan etmekle ekilenler, bu gün “Derin devlet, Susurluk. JİTEM, Ergenekon, balyoz vs” olarak biçiliyor. “Maraş, Çurum, Sıvas,Gazi mahallesi  Alevi katliamları..Kendi uçağını düşürme , camilerini bombalama ,200 bin kişiyi tutuklama senaryoları”..   topraktan  fışkıran silahlar, Koç müzesine bağlanan bomba dinamit, Cum. Gzt. bombalama,, Danıştay yargıcı katli, 17 bin faili meçhul v.s. yeşeren- biçilenlerdir.
Sebahattin Ali, Nazım Hikmet’le başlayan ve rutin olarak bu güne dek sürdürülen aydın kıyımları bu zihniyetin eseri. İsmet Paşa’nın”..asıl mesele sadece o başkaldıran Kürtler değil, asıl mesele o havayı yaratan İstanbul’daki soysuz aydınlardır” sözü ile yetineceğim.
“Ne mutlu Türküm diyene” kimseyi “mutlu” etmediği gibi,  iç-dış dengeleri bozdu, “et-tırnak” olan, Türk-Kürtler birliğini zedeledi. Kürt halkı 80 yıl yok sandı, ana dili yasaklandı, ev-barkları yakıldı, yıkıldı. 4-5 bin köy boşaltıldı. Dağa kaçan “teröristi” vurma, köyde kalan “korucu” kardeşe yüklendi. Kardeş kardeşi vurdu. 40 bin insanımız öldü, dağları bombalamaya 300-400 milyar harcandı. Denetimsiz silahlar şimdi topraktan çıkarılıyor.
CHP 15. kurultayında Recep Peker, Türk demokrasisinin amacının, kuvvet yolu ile ulusal birliği sağlamak” olduğunu söyler. Devlet içindeki ırkçı, militarist erk, silah gücü, kuvvet yoluyla,  “istediğimi elde ederim” yanılgısına düştü. Değişik halk kimliklerinin bir zenginlik olduğu, ırkçılığın ayırımcılık olduğu, çağdaş toplumların, insan haklarına verdiği önemle belireceği ayırtına varamadılar. Yüz bin Kıbrıs Türkü için “ayrı devlet” isteyenler, içlerindeki 20-25 milyon Kürdün ana dilini yasakladı. “Türkün Türk’ten başka dostu yok” ezberi ülkeyi yalnızlığa sürükledi. 50 yıldır Kıbrıs’ı Rauf Denktaş’tan başkasına anlatamadık.
Türk-Ermeni İkili  Protokolü’nde,  üçüncü bir ülkenin (Karabağ’ın)  koşul olarak ileri sürme çözümsüzlüktür.  “Kürt Açılımı,  Alevi Açılımı, Demokratik Açılım” dan  söz edip yasal olarak hiçbir iyileştirmede bulunmama, ezberlerin devamı çözümsüzlüğüdür.
Cumhuriyet hükümetleri, çifte standartlı yasalarla halkları bu güne dek hep aldattılar. Anayasa; “Herkes dil, ırk ..inançta yasa  önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz diyor. “Bir başka ( 66.madde)   vatandaş sayılmayı,  “Türk olma” koşuluna bağlıyor.  “Laik sosyal  devlet” te din İşlerini devlet yüklenmiş. 2o milyon Alevi’den alınan vergilerle, salt “Sunni” inanca hizmet veren Din İşlerinin yüz elli bin elemanı besleniyor. Yargı kararına karşın “Sunni öğreti”, zorunlu ders olarak Alevi’ye dayatılıyor. Buna da “laiklik, laikiz” deniyor. Bu çifte standartla yargımız tümüyle işlemez durumda. Yargı “ötekilere” ayrı hukuk uyguluyor, kendine dokunduğunda “yasal ama adil değil” diyebiliyor.
Ülkenin bütün eğitim yerlerine, Atatürk büstlerinin altına, askeri alanın her yanına, Doğu-Güneydoğunun dağına taşına “Ne mutlu Türküm diyene” işlendi.  “ulusal birlik” diye Türk ırkçılığını yarattı. “Türk’ten amaç eşit halklar topluluğu millettir diye halklar aldatıldı.  “Türküm” den neyin amaçlandığını, CHP ve tarihçilerden  öğrenelim
İsmet Paşa, “Vazifemiz Türk milleti içinde bulunanları behemal Türk yapmaktır, aradığımız nitelik her şeyden evvel Türk ve Türkçü olmasıdır.( 7 Nisan 1925’te Vakit Gz.)
“Sadece Türk milleti bu ülkede etnik ya da ırkı bir takım haklar isteyebilir. Başka hiçbir kişinin buna hakkı yoktur. (milliyet 31/08/1930)
1942 ‘de Şükrü Saraçoğlu hükümet programında: “Biz Türkçüyüz ve daima Türkçü kalacağız. Bizim için Türklük bir kan meselesi, bir o kadar da vicdan meselesidir..” (B. Kavga İ.D.s. 10).
CHP’li  Bakan Esat Mahmut Bozkurt; “Türk” bu memleketin yegane sahibi ve efendisidir. Saf Türk soyundan olmayanların bir tek hakları vardır. Hizmetçi olma , köle olma hakkı…”(İsk. Kn.gş)
Nurettin Paşa: Türkiye’de  ‘zo’(Ermeni)”, diyenleri yok ettik, ‘lo’(Kürtleri) diyenleri de ben kökünden temizleyeceğim” der (Koçkiri Komutanı, Dersim Katliamı Kumutanı’nın  kayınpederi).
İsmet Paşa’nın ve Şeflik Dönem hükümetleri incelendiğinde, CHP nin bütün çalışmalarını bu ayırımcı politika üzerine bina ettiği gerçeğiyle karşılaşıyoruz:
Tarih Prof. Dr. Mete Tunçay:  “Takrir-i Sükün Cumhuriyet’in kimliğini belirledi, Sükün’den üç gün önce daha özgürlükçü olan Cumhuriyetin üç gün sonra “diktatöryal Cumhuriyet” oldu…  Doğu’ya okul mu yol mu diye sorulduğunda “yol yapın ordu girsin” dendi. Zaten Kürtler Meclis’e  gelmesin diye CHP 20 yıl Doğu’da örgütlenmedi.
İstiklal Mahkemesi savcısı Avni Doğan’nı İçiçleri Bakanına yazdığı mektupta şunları yazar: ”İsmet Paşa bu adamların asılmasını, cezalandırılmasını iştiyor. Ama Atatürk’ten başka bir haber geldi. Bunların afedilip işlerine dönmeleri  isteniyor…Size yalvarırım, yukarı tükürsem bıyık  aşağı tükürsem sakal ,, Biri cumhurbaşkanı, diğeri başbakan ne söylerseniz onu yapacağım ben.”
“Asılacak oğlunu babaya seçtirdiler: İstiklal Mahkeme, iki asker kaçağını yargılıyor. İstiklal Mahkemesi Babaya “oğullarından birini idam edeceğiz, birini de askere göndereceğiz hangisini asalım seç” diyorlar ..adamın bayıldığı anlatılıyor.
Varlık vergisi, Türkiye’deki Yahudi, Rum, Ermeni leventen ekonomik açıdan çökertmek için çıkarılmıştır. Bu yasada Müslümanlar  servetlerinin 1/8, dönmeler 1/4 ,gayrımüslümler 1/2  yani kazancının yarısını vergi olarak devlete veriyordu. ( Neşe .Düzel. Taraf Gazetesei)
İ.S.Çağlayangil anılarında Dersim’le ilgili: “Mağaralara iltica etmişlerdi.. Ordu zehirli gaz kullandı. Mağaraların kapısının içinde bunları fare gibi zehirledi. Yediden yetmişe o Dersim Kürtlerini kestiler. .Kanlı bir hareket oldu.. Dersim davası da bitti..” diye yazar.
Celal Bayar: ”Dersim’i konuşurken….bir an Atatürk’le göz göze geldik her şeyi anlamıştım Dersim yok edilecekti” ve DERSİM BÖYLE YOK EDİLDİ.

Hüseyin AKAR

Bugün 80′li yaşlarını süren iki kadın; Huriye Arslan ve Fatma İçin… 1938′de Dersim’e “medeniyet götürmek” için yapılan askeri harekâtta ailelerinden kopartılan iki kadın. Doğdukları topraklardan alınıp askerlere verilen, saçları kesilen, kıyafetleri değiştirilerek “Türkleştirilen” iki kız çocuğu…

Nezahat Gündoğan ve Kazım Gündoğan‘ın üç yıl boyunca yürüttükleri çalışmalar sonucu hazırlanan “İki Tutam Saç – Dersim’in Kayıp Kızları” isimli belgeselin iki karakteri… Ama hikâye Huriye Arslan ve Fatma İçin’in yanı sıra kaderleri onlara benzeyen sayısız kız çocuğunun da hikayesi…

Filmin galası dün akşam (2 Mart) Cemal Reşit Rey Konser Salonu’nda, çok sayıda sanatçı, yazar, siyasi parti temsilcisinin yanı sıra “Dersim’in kayıp kızlarının” da katılımıyla yapıldı. İlginin yoğun olduğu, çok sayıda kişinin salonda yer kalmaması nedeniyle fuayedeki ekranlardan izlediği filmin yönetmenlerinden Nezahat Gündoğan şöyle diyor:

“Yüzleşilmesi gereken bir tarih vardı. Dünyada ne yazık ki birçok benzerlerinin yaşandığı katliamlarla yüzleşmek gerekliydi. Ben de içinden geldiğim, bildiğim kültürün, Dersim’in hikâyesinin peşinden gittim. Dersim’in karanlık tarihine döndüm. Bir anlamda öykü beni buldu. Yaptığımız sözlü tarih çalışması sırasında konuştuğumuz Dersim’li kayıp kadınların yaşadıkları bu filme dönüştü.”

Gündoğan heyecanlıydı. Tıpkı filmi izlemeye gelen yüzlerce kişi gibi. Herkes ekranda neyle karşılaşacaklarını bilmemelerine rağmen Dersim’de yaşananları düşünerek biraz buruk gösterim saatini bekliyordu.

Önce senarist-yönetmen Sırrı Süreyya Önder sahneye çıktı. Ağzından şu cümleler döküldü:

“Bu film henüz kurgu aşamasındayken Nezahat bana filmi izletti. Ben de kendimce önerilerde bulundum kurgusuna dair. Birkaç değişiklik yaptık ama biz ne yaparsak yapalım filmin hikayesi sarsıcılığından bir şey kaybetmedi.”

“Bu ülkede her şey olabilirisiniz ama kendiniz olamazsınız. Türkiye’nin siyasi tarihi bunun üzerine kurulu” diyen Önder bu acıların bir daha yaşanmamasını dileyerek sözü Nezahat Gündoğan’a verdi.

Gündoğan filmini, Dersimli kızları, iki tutam saçlarının hikâyelerini anlattı. Filme emek verenlere teşekkür etti ve ardından gösterim başladı.

Yapımı üç yıl süren, çekimleri Adıyaman, Dersim, Bursa ve İstanbul’da gerçekleşen film Huriye Arslan ve Fatma İçin’nin anlatılarıyla başlıyor. İki kadın, 70 yıl sonra Adımayan’da buluşuyorlar. Tek başlarına konuşurken acılardan, travmalarından, suskun geçirdikleri yıllardan, anne-babalarını, kardeşlerini özlediklerinden bahsediyorlar. Zaman zaman gözyaşlarıyla… Ancak her daim dinç durarak, bazen hayatlarından vazgeçme noktasına geldiklerinde dahi yakınlarını düşünerek hayata tutunmalarından sebep o kadar güçlü iki karakteri dinliyoruz ki içimizde hissettiğimiz acı, sıkıntı, öfke çoğu zaman onların yaşama inatlarına duyduğumuz hayranlığa bırakıyor yerini.

Birlikte görüntülendikleri karelerde ise çoğunlukla çocukken oynadıkları oyunlardan,  yarım yamalak hatırladıkları anılardan bazen gözleri dolsa da hep yüzlerindeki o güneşli gülümsemeyle anlatıyorlar.

Arslan ve İçin “şanslı” kayıplardan. Zira 70 yıl sonra olsa da yakınlarını bulmuşlar. Ancak Dersim’de ailelerinden kopartılan ve hala kayıp olan çok sayıda kadın var.

Filmde bu ailelerden ikisini de dinliyoruz. Kendisine kaybolan ablasının adı verilen Şemsi iki ayrı bez parçasına sarılı iki tutam saçları gösteriyor. Annesinin kayıp olan iki ablasının özlemlerine dayanmak için, olacakları tahmin edermiş gibi kâküllerinden kestiği iki tutam saçı nasıl sarıp sarmaladığını ve ölene kadar da boynunda sakladığını anlatıyor. Sonra annesine kızarak “Neden bunları bana bıraktın? Ben bunlarla nasıl yaşayacağım? Bunları kimlere bırakacağım?” diyerek  biraz şikâyet ediyor biraz özlediğini söylüyor. Ama hep ağlıyor.

İnsanın aklı bu acıyla nasıl yaşanacağını almıyor. Ama Dersimli kayıp kızların yakınları bir gün bulacağız umuduyla her türlü acıyla da baş ediyorlar. “Bir gün” diyorlar hepsi, “onları bulacak ve yeniden büyük bir aile olacağız”.

1938′de Dersim’de yaşananları okuduğunuzda Dersimli kızların dramlarını da daha iyi anlayabiliriz.

Şemsi’nin, Huriye’nin, Fatma’nın ve bilinen ya da bilinmeyen onlarca kadının belleklerinden hiç silmedikleri, bir gün tekrar tutmayı ümit ettikleri elleri tutmalarının sağlanması bu ülkede yaşayanların insanlık borcu. Ve Nazan Gündoğan’ın da bianet‘e dediği gibi Huriye’nin Fatma’yı bir daha görebilmesi gibi daha nicelerinin de ailelerinin yaşayan üyelerine sarılmalarını sağlamak bu ülkenin yüzleşmekten kaçındığımız o karanlık tarihine bir ışık tutacak kadar güçlü.

Film bitti. Şevval Sam‘ın sesinden “Yol Türküsü” çalmaya başladı. Işıklar aydınlandığında salondaki çok sayıda kişi gözyaşlarını “çaktırmadan” siliyordu. Salonun çıkışında bazıları üzerlerine çöken kasvetten, hikayenin gücünden/acısından bir garip alemlere gitmişti.

Gösterimin ardından Kazım Gündoğan “Bu salondan çıkanların kendi yüreklerine iki tutam saçı bağlayarak buradan ayrılmalarını umuyoruz” dedi. Umudu gerçek olmuştu. Dün akşam Cemil Reşit Rey’den ayrılan yüzlerce kişi gönüllerine Dersimli kayıp kızların iki tutam saçını bağlayıp çıkmıştı.

Birkaç not:

“İki Tutam Saç – Dersim’in Kayıp Kızları” filminin hikayesi o kadar güçlü ki filmdeki teknik eksikliklere ya da kurguya takılmıyorsunuz bile. Bu nedenle Nezahat Gündoğan ve Kazım Gündoğan’a bizleri bu hikâyelerle buluşturdukları için teşekkür ederim.

Bir diğer teşekkür de filmin metnini yazan Sema Kaygusuz‘a, öyküye sesini veren Jülide Kural‘a, harika müzikleriyle hikâyeyi sahici kılan Mikail Arslan‘a ve Şevval Sam’a.

BELGESELİN FRAGMANINA ULAŞMAK İÇİN TIKLAYIN.

BAWER ÇAKIR

Sultan Kulualp, “Temmuz ayında oldu, 38’de” diyor, “Hiç unutmuyorum.” Kulualp, devletin ‘Tunceli Harekâtı’nda babasını, annesini, ninesini, kız kardeşleri Beser ile Elif’i ve tüm çocukluğunun ‘Dersimi’ni yitirdi. Daha yedi yaşındaydı. İki ağabeyiyle kurtulduğu kıyımdan sonra okula yazıldı, evlendi, anne oldu. Ömrünün son deminde, bir gün Elif ile Beser’in kurtulduğunu ve evlatlık verildiğini duydu. Gazete ilanları sonuçsuz kaldı. Tam umudunu kesmişken, yolu altı ay önce avukat Hüseyin Aygün ile kesişti.

Bir ordu görüyorum Désım’de,
Üstündeki ölü toprağını atmaya çalışan;
Bir ordu görüyorum Désım’de,
Bir şeyler yapmaya çabalayan;
Bir ordu görüyorum Désım’de,
Artık sadece özünü yaşamak isteyen;
Bir ordu görüyorum Désım’de,
Üzerinde oynanan asimetrik oyunları hissetmeye başlayan;
Bir ordu görüyorum Désım’de,
Tehlike altında olan dilinin farkına varan;
Bir ordu görüyorum Désım’de,
Çağın en modern dininin güzelliklerini yeni fark eden;
Bir ordu görüyorum Désım’de,
Aydınlaşmaya,Bilgilenmeye,Okumaya çalışan;
Bir Gençlik görüyorum artık sigaraya,baliye özenmeyen;
Genç bir ordu görüyorum Désım’de,
Türkiye 4.sü olan;
Bir ordu görüyorum Désım’de,
Artık sadece kimliğini yaşamak ve yaşatmak isteyen;
Bir ordu görüyorum Désım’de,
Muzırın kutsallığını yeni anlayan;
Bir ordu görüyorum Désım’de,
Seyidlerini düşünen;
Bir ordu görüyorum Désım’de,
38 de Laç Deresindeki çığlığı duymaya başlayan;
Bir ordu görüyorum Désım’de,
Çaldıranın ayrıntılarını yeni öğrenen;
Hz.Hüseynine sahip çıkıp,matemini tutan;
Her perşembe mumunu,çılasını yakan;
Xızıra seslenen;
O’na sonsuz bağlanan;
Ve bir ordu görüyorum Désım’de,
Atalarının ayak izlerini silmeye çalışanları gören.

Ve bir de bir devlet görüyorum Désım’de,
Açılımlarla,vaatlerle oyalayıp kabın şeklinin alınmasını hızlandırmaya çalışan;
Tüm bu farkındalıkları engellemeye çalışan;
Gençlerimizi ellerine tutuşturduğu 3 5 gr lık maddeyle mutlu etmeye çalışan
Ama artık herkes neyin ne oldugunun farkına vardı
Artık asimilasyonlar,inkarlar,imhalar,kırımlar,sürgünler para etmiyor bu devirde
Xızır dayanamadı bu ızdıraba
Xızır dayanamadı süngülerle çıkarılan bebeklerin anaların çığlıklarına
Xızır dayanamadı namusu onuru için kayalardan Muzıra atlayan genç kızlarımızın şin şivanlarına…
Sessiz kalmayın sizde bu sessiz çığlığa kulak verin
Sesinizi sesimize katın
Kirletilmek istenen gençlerin önüne set ol
Kültürünü dilini yaşat
Kökenini bil

Cemo Ersoy

Hüseyin Akar (23.12.2009)

“Dersim Katliamı” hukukunun, bir değerlendirilmesi:

“ …1935 yılında yapılan CHP’ IV. Büyük Kurultayında Recep Peker, Türk demokrasisinin amacının  kuvvet yolu ile ulusal birliği sağlamak olduğunu söylemektedir… Dersim’i tedip ve tenkilden vazgeçilemiyor…

G.K. Başkanı Fevzi Çakmak’ın yaklaşımı ve çözüm önerisi; Dersim evvela bir koloni gibi ele alınmalı, Türk camiası içinde  “Kürtlük” eritilmeli… Dersim için düşünülen ıslahat ve yerleştirme planının ilk ürünü,  1934 tarihli İskan Kanunu olacaktır.  “Devlet hiçbir Türk’ün Türklüğünden bir soluk işkillenmek istemez” cümlesi bu güne dek süren zihniyetin ve bu zihniyetin Dersim gibi yaşatıldığı birçok acının da temel paradigmasıdır. Ya ”Türkler” içinde erimeyi kabul edecekler ya da sonuçlarına katlanacaklar. “Türküm” demekten haz etmeyenler “hain” sayılacaktır. Bu bir asimilasyon kanunudur…

Neşet Uluğ “Cumhuriyet’te şevket, merhamet yoktur, adalet vardır” der. Güçlünün güçsüzü imha ettiği, insanla birlikte insani değerlerin yok edildiği yerde adalet olur mu?..

İsmet İnönü’nün 1935 “Şark Islahat Raporu”  Dersim için bir özel plan öngörmektedir. Gizli olan bu plana göre silahların toplanmasından sonra valilik bir kolordu karargâhı olarak çalışacak, memurlar yerli halktan olmayacak, karargâhın asayiş, adalet, maliye, ekonomi, kültür, sağlık gibi şubeleri olacak, idam cezasına kadar her türlü infaz valilikçe yerine getirilecek, yargılama yöntemi basit, özel ve kesin olacaktır. İsmet İnönü’nün bu önerilerinden hareketle bu planı gerçekleştirmek üzere ilk adım olarak 25.12.1935 tarihli “Tunçeli Vilayeti İdaresi Hakkındaki Kanun” çıkarılmış. Dersim’e vali, komutan ve  4. Umum Müfettişi olarak, Abdullah Alpdoğan atanmıştır, böylece  hukukun, vicdanın ve ahlakın dışında bir rejim uygulanmaya başlamıştır. 21 Mart 1937’de yine hava bombardımanı dahil, yangın bombalarıyla boğucu gazlar kullanılarak en ağır şekilde bastırılmıştır. 15 Temmuz 1938’te Mareşal Fevzi Çakmak’ın emriyle Dersim’de ikinci harekat başlamıştır. Mağaralarda saklananları dışarı çıkarmak için dinamit kullanılması, sivil halkın çok kayıp vermesine neden olmuştur…. Atatürk,  Dersim Harekatlarından  dolayı, Fevzi Çakmak’ı telgrafla kutlar.

Sonuç bir insanlık suçu olan kıyım ve sürgündür. Dersim’deki insanlık dışı facianın sanığı o dönemin CHP’sidir. Bireysel insani trajediler ve toplumsal travmalar barındıran bir faciayı örnek göstermek, CHP’nin Dersim’de donup kaldığının hakiki bir resmidir.” (Dersim’den Tunç Eli’ne  Emk. Ask. Hakim Ümit KARDAŞ )

Sayın Kemal Kılıçdaroğlu,

Bu “hakiki resim”,  bir eklentiye gerek bırakmayacak kadar net. Nitekim siz de, bu netliğin ayırdına vardınız ki Öymen’e, “gereğini yap” dediniz. Ne yazık,  Dersim’deki bu onurlu atağınıza, Ankara ringinde “havlu atmanız” yakışıksız oldu.

Genel seçim öncesi bir toplantıda; “Kürt değilim” imalı politik yanıtınızı, bağlı olduğunuz aşiretin (Alevi dedeliğinin) “ehl-i beyt” yanılgısına yormuştum. Yerden yere sürülen, kıyılan, asimile edilen Anadolu halk topluluklarının, “feodal aşiret yaşamında” bireyin kimlik “turnusolu ana dilidir. Topluluğun, Horasan vs. yerden gelmesi, soy belirleme lüksü olamaz.

Belli olan, sizin de benim gibi, ana dilinizin Dimili (Dersimce) olduğudur. İkimiz de diğer Kürt çocukları gibi Türkçe’yi, okul çağlarında öğrendik. Dersim’in ünlü ozanı Şeyh Qaji,  “her kuş kendi dilinde öter / her ot kökü üzerinde yeşerir” der.

Türk, Kürt, Ermeni olma önemli değil, önemli olan, ırkçı devlet ideolojisi zulmünün kıdemli temsilcisi CHP’nin, 71 yıl önce Dersim’de işlediği vahşeti sahiplenmesi, onu meşru gösterme onursuzluğu, “kanı kanla temizleme” olgusudur. Sizin alkışlamanızın, Baykal’a olan minnetin bedeli olmadığı, bilinç dışı bir refleksten kaynaklandığı, özürünüzle anlaşılıyor. Yukarıdaki “alıntı” yazıda bahsi geçen 15 Temmuz 1938’deki “2. harekatta”, dedem Süleyman ve altı kardeş aileden olmak üzere 25 çocuk, 12 kadın, 14 erkek “Konya’ya sürgün” diye bir gece vakti zorla yola çıkarıldı. Annem ne olur ne olmaz diye çocuklarını, çalılar içine atabilmişti. Ben o zaman 4-5 yaşlarındaydım, babam evde olmadığı için sürgüne katılmadık.

Nazimiye’den gelen takviye kuvvet, bu “sürgün kervanını”, Ramazan Deresi’nde karşılar karşılamaz, önce erkekler, sonra kadın ve çocuklar, birbirine bağlanır ve tümü kuşatmaya alınır. Yakın aşiretleri kuşkulandırmamak için, kurşun kullanılmaz. Gelen takviye kuvvetin getirdiği 3-4 teneke gazyağı, üstlerine dökülür sonra, “süngüle” komutu verilir. Tümü barbarca, yakılıp süngülenerek katledilir. Yöre, günlerce yanık et kokusu kusar.

Sizin de akrabalarınızın da, aynı tarihte, başka bir yerde aynı biçimde öldürüldüğünü biliyorum. İkimiz bir vahşetin mağdurlarıyız, tek fark, ben olayın canlı tanığıyım.

Sayın Kılıçdaroğlu, kılıcınızın, “çatallı” olduğunu bilmiyordum. Yeni kuşağın kolayca sindiremeyeceği, 24 saat içinde iki “Kemal” portresi çizdiniz.

Birinci portre: “Dersim katliamını” araştıran,  bulgularıyla yeniden, “Dersim tarihini yazma” ahdı ile İ. Sabri Çağlayangil’le “Dersim olayı” röportajı yapan, sözüne güvenilir, dürüst,  “Dersim Katliamı” mağduru “Kemal” Kılıçdaroğlu”.

İkinci portre: CHP ırkçı erki karşısında, nutku tutulan, cayan (“tükürdüğünü yalayan” diyemiyorum) “Dersim katliamı” mimarı partinin, devletin ırkçı ideoloji ezberini; “iç-dış  mihraklara” yoran, bu erkçe dışlanan, karartılan, “yürü” deyince de Ali Kılıç’ı yanına alarak çıktığı Avrupa Seferinde, yuhalanan, “ricat eden”, Dersim mağduru “Kemal Kılıçdaroğlu”. Bu ikinci resminiz, “Dersim’de donup kaldığınızın hakiki bir resmidir”.

Sayın Kamer Genç

Yukarıda tanığı olduğum aile katliamı, köyünüzün altındaki derede gerçekleştirildi. Bu vahşeti bana anlatan babam:  “Oralara, günlerce yanaşamadık, yanık et kokuyordu” dedikten sonra, bilinen bir ayrıntıyı da; “Gece karanlığında, ölülerin altında sağ kalan 13-15 yaşında iki gencin, köye doğru koştuğunu, arkalarındaki takibi görünce de en yakın çalılığa sığındıklarını, saklandıkları yeri gören çobanın gösterdiği yerde, askerin bu iki çocuğu yakalayıp orada boğazladıklarını…” ve çok yakın akrabanız Dursé Alé Areyiz’in nasıl öldürüldüğünü de ilave etmişti. Bütün bunları bilmemeniz olanaksız.

Siz 4 dönemdir TBMM’de Dersim’i temsil ediyorsunuz. Darbe anayasasına “ret”  oyu veren tek parlamenterdiniz. M.Ali Ağca’nın idam cezasını, “af”a uğraştınız.  Şimdi de tek başına, Baykal’a eş, “doluyu boşa vuran” bir “boş” muhalefet didişmesi içindesiniz.

Onur Öymen’nin, deştiği yara altından çıkan cerahat değil, 60-70 bin Dersim’linin, toprağa gömülen insani onurudur. Baba evininin köşe taçlarına bakarsan ailemin, süngülenen 54 kişiden fışkıran kan izlerini görürsün, bu kadar yakınsın, bu insanlık suçuna. Ne yasaya verilen ret, ne idam cezasının kaldırılması, bu denli önemli. Muhalefet, yanlışa karşı, yoksulun, biçarelerin hak kukunu korumak,  kırılan insanı onurları “dürüstçe” sahiplenmektir.

Sayın Yılmaz Ateş

“Dersim barbarlığı, Maraş Alevi katliamı, Ergenekon avukatlığı” CHP’nin yüz karalarıdır. CHP’nin yönetici ırkçı erki, bu yüz karası yaptırımları savunma ve demokratik her türden açılıma karşı, açık ve kesin tavırlıdır. Öymen, bu ırkçı ezberle,  CHP’nin karanlıkta bırakılan yüzünü açtı. Baykal, “El Beşir üçyüz bin kişi hakladı” demekle, CHP’nin Dersim’deki  60-70 bin “katliamı az görüyor, küçümsüyor. “Türkler Ermenileri öldürdü de Kürtler  hiç öldürmedi mi? diyen Baykal’ın derdi Kürtler, daha çok kan,  “kanı kanla yıkama”.

Sayın Ateş, bu ırkçı faşist erkin arkasında duran biri de sizsiniz. Baykal, Dersim’i teslim almış esirleri sanıyor. Yoksa “Alevilerden sana hayır yok, başka kapıya Başbakan” der mi?  Sizler gibi Dersimli Alevi “kılıçdarları” olmasa  “Dersimde biz bir katliam yaptık, sonra oturup sağ kalanlarla anlaştık, katil maktul uzlaşmışken size ne oluyor” diyebilir mi?

Öymen-Baykal söylemlerinin arkasında “Türk” etniğe, yasalarca tanınan imtiyazın devam etmesinin suçluluk telaşıyla, CHP’nin kararttığı gerçeklerle yüzleşmekten kaçınması, ve  ırkçı ideolojinin sorgulanması rahatsızlığı var. Tarih, ezilen insanların katillerine teslim olduğuna tanıktır. Ancak böylesi,  ne “katlettim ama sağ kalanıyla uzlaştım” diyen çağ dışı zihniyete, ne de bu zihniyete tapan bir toplum bilincine ne de bir uzlaşana tanık.

Sayın Dersimli Vekiller

Bir yaranın kaşınmasıyla, birçok gerçek ortaya çıktı. Halk bunları gördü, zamanı gelince, size de anlatacaktır. Halk topluluklarını ve inanç gruplarını ezen, dışlayan, aşağılayan, insanlık dışı metotlarla gücü yettiğini asan, kesen, katleden bir ırkçı, militarist, faşist, gaddar erkle karşı karşıyayız. Sizler, bu halk gruplarından en çok ezilen, zarar gören kesimin temsilcilerisiniz. “Unutalım” diyorlar, söz konusu olan insani sorumluluklardır. Kıyım ve sürgün bir insanlık suçudur. “Uzlaşma”nın yolu; silah gücüyle üstü örtülen vahşetin aydınlığa kavuşması, bilinmesi, suçlu veya ardıllarının tarihiyle yüzleşmesinden geçer. Siz temsilcilere, “Dersimi katlettim sağ kalanla uzlaştım” onursuzluğu yüklenmek isteniliyor. Dersimlilik “Kafatasım duvar değil beynime /doğrudan sapmam ilmik geçse de boynuma”yı özümsemektir.  “Dersimlilik ayrıcalığı, dürüst olma,  onun da bir bedeli varsa ödemektir.

1.Dönem Dersim Mebusu Lütfi Fikri :

Dersim Kıl köylü Lütfi Fikri, önceleri katıldığı İttihat ve Terakki Partisine; “Bir kazanda yirmi sene kaynasa bağdaşmalarına ihtimal olmayan unsurlardan oluşmuş bir kitle” diye karşı çıkar sonra ayrılır.

Adliye Vekili Necati Bey, Lütfi Fikri’nin başkanı olduğu İstanbul Barosu’nu kaldırmaya çalışınca “yapamazsın” diye karşı çıkar ve “İstanbul Barosu muamelatına müdahalenizi men ederim” diyerek azarlar. İnsan hakları savunuculuğunda, “BEN KANUN ADAMIYIM KARŞI HAREKET BENDEN SADIR OLMAZ” söylemiyle ünlenir.

TBMM Kürsüsünde; “Demek ki Talat Paşa komitacılığı koca bir millet meclisini “evet efendimci” meclis haline getirmeye kafi geldi” eleştirisi nedeni ile İstiklal mahkemesinde yargılanır ve beş yıl “muvaffak küreğe” mahkum edilir (27/12/2923). Sivas Mebusu Halis Turgut Bey, Lütfi Fikri’ye (Atatürk’ten) “af” dilemeyi teklif eder. Lütfi Fikri bu teklifi şiddetle reddeder ve “Ben mücrim değilim ki affımı isteyeyim, isterlerse hakkımdaki hükmü refetsinler” der. Lütfi Fikri İkinci dönem seçimine sokulmaz, yerine yeğeni Feridun Fikri Düşünsel, Dersim Mebusu olarak gönderilir. Atatürk, “dürüst” diye Lütfi Fikri’yi “af“ eder ve  uzun süre Büyükada’da göz hapsinde bulundurur. (Dersim’den Portreler H.A. s.54)

“Pazarlıksız”  Mebus olma yolu

Koçuşağı aşiretine  yapılan ani bir saldırıda  Halil beyin oğlu İsmail esir alınmış,  zahire ve hayvanlarına el konulmuştur. Aşiretler, İsmail’in serbest bırakılmasını, malların geri verilmesini isteyen bir muhtıra hazırlar. Muhtırayı,  Mıço Ağa Dersim Mutasarrıfı Rıza Bey’e verir ve “24 saat içinde cevabını getirmezsen, bu iki parmağımla gözlerini oyarım” der. Rıza Bey o gece Elazığ’a gider, durum Ankara’ya bildirilir (15 Kasım 1920). Devlet (Atatürk)  Dersim’e, bir iyi niyet heyeti gönderir. Heyetin verdiği rapor üzerine, Diyap Ağa, Mıço Ağa, Seyit Rıza, Ali Şer, Dersimli Mustafa, Kongo oğlu Ahmet Ramiz, Binbaşı Hasan Hayrı,  Dersim Mebusu olarak çağrılır (Seyit Rıza ve Ali Şer kabul etmez). Bir çok büyük kentin  TBMM’de tek temsilcisi bile yokken, 1. Dönem TBMM’de altı “Dersim Mebusu” vardı. Demokratik olmayan yönetimlerde, silah gücü bugün olduğu kadar dün de  her şeye kadirdi!

Dersim’in potansiyel suçluluğu

Cemal Bardakçı, “Dersim 500 yıl devlet otoritesinden uzak, korunmak için  silahlanmıştır”  der, doğrudur.

“Cumhuriyeti, en çok Dersimli ister. Ne ki Cumhuriyet yasalarına etken ırkçı erk, halkların entegrasyonu yerine,  “Sunni Kürt-Kızılbaş Kürt” ayrımını gerçekleştirir ve böylece yalnız bırakılan Dersim ve Dersimliler, “Türk-İslam” karşısında hep potansiyel suçlu sayılır.

Koçgiri Harekatı’nın başına, “Türkiye’de “zo” diyenleri yok ettik “lo” diyenleri de ben kökünden temizleyeceğim” diyebilen, soykırımcı Nurettin Paşa getiriliyor. Yanına aldığı Topal Osman Çetesi’yle, Koçgiri  halkı, gece baskını ile evleri basılarak boğduruldu, ırzlarına geçildi, talan edildi… (Topal Osman’ın ölüsü,  sonraları Çankaya sırtlarında bulundu).

“Dersim Katliamını” gerçekleştiren Abdullah Paşa, bu ruh hastası ırkçının damadı. Bu katliamlar CHP’nin sorgulanmayan bilinçli yaptırımları. Bugün Ergenekon avukatlığını yüklenmesinin başka bir açıklaması da yok.

Siz vekilleri buluncunuzla (vicdanızla), Dersim Mebusu Mustafa Bey’in 1921 Koçgiri TBMM gizli celsesindeki konuşması ile baş başa bırakıyorum:

“…Adamlar diyorlar ki bir heyet gelsin, Müftü Efendi’nin buyurdukları gibi kadınların ırzına geçilmiş, herifin oğlu öldürülmüş, karısının ırzına geçilmiş… yakılan yakılmış yanan yanmıştır. Bu fenalığı kaldırmak için, Dersim,  Dersim’i  zaten istemezler ki bunlar adam olsun. Herif yağını götürürken yağını koyup tartarlar …billahi aldılar… sonra öteki herif  avukata giderim dese, vali o sandalyeye yapışmak için, tahakkümünü icra için “Dersim isyan etti” diyorlar. Namusumla yemin ediyorum hepisi isyan etmemiştir. Arz edeyim  bir aşiret zulüm üzerine isyan etmiştir. Birbirine karışmıştır. Beni döverler ben de seni döverim. Dersim’liler diyor ki Meclis-i  Ali, bugün hükümet Peygamber olsa biz hükümetin sözüne güvenmeyiz. Yalnız TBMM  Riyasetine arz ederiz. Bu fenalıklar yapılmıştır. Bu biçareleri af ediniz… Eger biz İngiliz parası aldıksa biz kendimizi asalım, sonra bir heyet gitsin Dersim’in keçisi mi noksan, arazisi mi noksan bunları anlayalım, sonra  etrafa ateş gönderelim, Dersim’i yıkalım çıkalım işin içinden.”

Görünen, 1921 Koçgiri’de silahsız halk; “iç-dış mihrak”, “İngiliz parası” vs. “..ırzına geçilmiş herifin oğlu öldürülmüş, karısının ırzına geçilmiş yakılan yakılmış yanan yanmıştır”.

“1937-38 de aynı halk kesiminin, dünyada örneği olmayan “hava bombardımanı, yangın bombaları, boğucu gazlar ve dinamit kullanılarak sığındığı koyaklarda, ölüsü ele geçirilmiş yada  sürgün diye yola çıkarılanlar yolda, vahşice yakılıp Dersim yok edilmiştir”.

“Dersim’in devlete karşı isyan ettiği” iddiası, gölgesine sığındığınız, kaşarlanmışların, ırkçı zihniyetin iftirası, devlete mal edilen koca bir yalan ezberden ibarettir. Sizleri bilmem ama halk bunun bilincine vardı,  sayın vekiller.

Yazı www.halkingunlugu.net sitesinden alınmıştır

SEYD RIZA

Heqa Sêyd Rızay de, hata nıka zaf qesey amê vatene. Namê Sêyd Rızay zaf caa de dekeriya. Nêçe raporanê resmiyeta de, nêçe neşriyatanê sivila de, kıtaba de, perlod u qezanta de heqa Sêyd Rızay de nustey veciyay. Rivalê resmiyeti de, Sêyd Rıza eşqiya u hayduto, xayıno. Hama vijdanê qomê xode, tarıqê Dêsımi de Sêyd Rıza şaxsiyeto de pilo. Mertevê na piline ki, serba şeref u namusê qomê xo, vera zorbaza de çhok ronênaêne ra cêno. Heni aseno ke, naê ra tepia hona heqa Sêyd Rızay de zaf werênais beno. Helbet weşiya her zati de kemaniye ki bena, anor u roştarine ki bena.

Heqa Sêyd Rızay de, mı kamılanê Dêsımi ra zafine de mobet kerd. Qanatê mı heni hasıl bi ke, Sêyd Rıza tarıqê Dêsımi de şaxsiyeto de pilo. Yiê ke Sêyd Rızay nejdi ra nas kenê, vatena yine ra gore, çıqa ke waxtê aşiretine de xeta u guna xo ki esta, na xeta lewê şaxsiyetê yide şiye de mana. Sêyd Rıza, tarıqê Dêsımi de qaro henên keno vılê xo ke, dısmenê xo bilê qarşiyê yide xover de sêr keno.

Na nia bızaniyo ke, na roştdariye u baqilina zê mordemanê Sêyd Rızay, tarıqê ma Kırmanca de ra u rêçha de paka. Saa mordemanê zê Sêyd Rızay ra, wertê sari de ma sere tik, bêar u bê ters fetelinime.

Lewê Sêyd Rızay de ki, Koê Dêsımi de nêçe Sêyd Rızay biyê. Namê yine ki ebe hurmeta dekerneyme, xovir ra nêkeyme.

Sêyd Rıza kamo

Şıxhemed Dede; zaman de Meletiye de Dewa Şıxheseni de vındeno. Vatene ser, vanê; “Şıxhemed Dede; zamanê sımseri de Xorasan ra amo Meletiye.” Şıxhemed Dedey ra; dı laci benê, jü Şıxesen beno, jü ki Sêyd beno. Sêyd be Şıxhesenia zaman de bar kenê, sonê Kilse de nejdiyê Koê Duzgıni de temel sanê cı. Namê a dewe; nıka ki Dewa Khalmemia. A taw; Şıxhesen çêna xo dano Khalmemi. Sêyd be Şıxhesenia zamanê ra tepia Dewa Khalmemi ra bar kenê, sonê nejdiyê Koê Sultanbabay de Bodig de mekan cênê. Bodig de benê zêde, ağmê Dewanê Dêsımi benê. Sêyd be Şıxhesenia ke yenê Bodig, êndi şindor sanê wertê xo. Dot hetê Khalmemi rê vanê; “Sağê Dêsımi” na hetê Bodiği rê vanê; “Sağê Şıxheseni.” Sağê ke Sêydi ra biyê zêde, yina rê vanê; “Sêyda” sağê ke Şıxheseni ra biyê zêde, yina rê vanê; “Şıxhesena.”

Yi herda de zaman de mıleto khan beno. Mıletê khani ra tepia rêçha Hermenia ki zê Kırmanca yi herda sero asena. Ni herdi sero; Sağê Ruta-Bextiyera, Sağê İzol-Xırani, Sağê Sêyd u Şıxheseni, Sağê Dêsımi u aşirê bini estê. Ni kuli ki xo Kırmanc name kenê. Xorê vanê; Kırmanc, jüanê xorê vanê; Kırmancki, herdê xorê vanê Kırmanciye.

Sêyd Rıza Sağê Şıxheseni rao. Khalıko pil; Şıxhemed Dedeo, Şıxhemed Dede piyê Şıxhesenio. Hewsa xo Bodig dera. Aşira Abasa ki Şıxhesenıca. Abasa; zaman de çar bıray biye, Ağdad ra ağme biye. Bırao jü; Sali, bırao dıdeine; Sêydxan, bırao hireine; Qeresıleman biyo, bıraê phoncine; Abas biyo. Abaşi ra dıme, sırsıle ebe sıra wa; Qeresılêman, Alişêr, Sêyd Mursa, Sêyd Mıstafa, Baba, Sêyd Sılêman, Sêyd İbrahim, Sêyd Rıza taqıb kena. Piyê Sêyd Rızay Sêyd İbrahim; tornê Babaê Piliyo. Hewsa Babaê Pili Dewa Xaçeliye dera. Sırsıla Sêyd Rızay rê vanê; “Çê Babao.” Na sırsıla Şıxhesena de rayberine destê Babo dera.

Bab khalıkê Sêyd İbrahimio. Sêyd İbrahim ki wayırê hawt laca beno.

1-Sa Heyder

2-Sêyd Sılêman

3-Sêyd Alişêr

4-Sêyd Ağa

5-Sêyd Kheko

6-Sêyd Xıdır

7-Sêyd Rıza

Sêyd İbrahim weşiya xode Derê Arey de vındeno. Nıka kometa xo Derê Arey dera.

Sêyd İbrahim; weşiya xode hoşia keno, vano; ”cıla mı sero lacê mıno qıc Sêyd Rıza roniso.” A taw hirê dewê Sêyd İbraimi benê. Ağdad, Derê Arey, Xaçeliye. Sêyd Rıza zamanê rayberina xode Ağdad de vındeno. Ê Sêyd Rızay ki des u hawut domanê xo benê.

Mulxutê Çê Sêyd Rızay

Sêyd Rıza: Ağdad de mano. 15ê Asma Payıjia Werteine 1937 de Xarpet de hetê hukmati ra erjino dare.

Ana Pule: Cenia Sêyd Rızaya verene bena. Ağaê Aşira Fehata ra çêna Diyab Ağay bena. Serra 1938 de Desta Qırğa de hetê hukmati ra yena kistene.

Ana Bese: Cenia Sêyd Rızaya pêene bena. Abasa ra çêna Hemê Boği bena. Serra 1937 de Derê Semku de ebe mulxutê çeyi hetê hukmati ra yena kistene.

Şıxhesen: Ana Pule ra lacanê Sêyd Rızay ra pilê xo beno. Dewa Xaçeliye de mezra Zeynıka de vındeno. Zeweciyai beno. Serra 1937 de Derê Semku de ebe mulxutê çeyi hetê hukmati ra yeno kistene.

Baba: Ana Pule ra lacê Sêyd Rızayo. Gegane Dewa Ağdadi de, gegane Derê Arey de vındeno. Zeweciyai beno. Serra 1934 de hetê Aşira Qırğa ra Dewa Şine de yeno kistene.

Sêyd Usen: Ana Pule ra lacê Sêyd Rızayo. Zeweciyai beno, Ağdad de lewê piyê xode vındeno. Serra 1937 de, 15ê Asma Payıjia werteine de Xarpet de hetê hukmati ra erjino dare.

Menese: Ana Pule ra çêna Sêyd Rızay bena. Ortınige ra veyva Çê Ağaê Sêyd Munzuri bena. Merdê xo Babay de gıno cı.

Dilife: Ana Pule ra çêna Sêyd Rızay bena. Bıraê Sêyd Ağay de zeweciyai bena.

Thıte: Ana Pule ra çêna Sêyd Rızay bena.

Xeycane: Ana Pule ra çêna Sêyd Rızay bena. Qelecuxe ra Sêyd Xan Ağay de zeweciyai bena.

Sebra: Ana Pule ra çêna Sêyd Rızay bena. Halvoriye ra veyva Çê Sure bena. Halvoriye de veyva Çê Sure bena. Hukmati ke serra 1938i de 14ê Asma Amnania peyine de Mıletê Halvoriye ke qırr kerd a ki tey bena.

Qume: Ana Pule çêna Sêyd Rızay bena. Halvoriye de veyva Çê Sure bena. Hukmati ke serra 1938i de 14ê Asma Amnania peyine de Mıletê Halvoriye ke qırr kerd a ki tey bena.

Leyle: Ana Bese ra çêna Sêyd Rızay bena. Serra 1937 de Derê Semku de mulxutê çeyi ke hetê hukmati ra yeno kistene, Leyle çeneka azebe bena. Qırrkerdis ra wes xeleşina, surgıniye ra tepia serra 1945 de peyser sona Dêsım. Nıka hona wesa.

Sewliye: Ana Bese ra çêna Sêyd Rızay bena. Serra 1937 de Derê Semku de hetê hukmati ra yena kistene

Ali Rıza: Ana Bese ra lacê Sêyd Rızay beno. Serra 1937 de lacek beno, Derê Semku de mulxutê çeyi de hetê hukmati ra yeno kistene.

Ali İhsan: Ana Bese ra lacê Sêyd Rızay beno. Serra 1937 de lacek beno, Derê Semku de mulxutê çeyi ke hetê hukmati ra amo kistene, meyitê yi nêvenino. Vatene ser, taê vanê ke; “jü subay ebe ewladina berdo.”

Sêyd Ağa: Ana Bese ra lacê Sêyd Rızay beno. Serra 1937 de doman beno, Derê Semku de mulxutê çeyi de hetê hukmati ra yeno kistene.

DEWRÊ AŞİRETİNE DE SÊYD RIZA

Sêyd Rıza ke cıla piyê xo Sêyd İbrahimi sero niseno ro, qarê Aşira Abasa ki kono vılê yi. Êndi Dersım de qewğê aşira têra benê. Sêyd Rıza ki xo wertê yi qewğa de vêneno. Şindorê Abasa, hetê ra şindorê Khala u Sêyd Kemala de, hetê ra şindorê Qırğa de hetê ra ki yê Khurêsa u Demena de beno. A taw Abasa en zêde sonê nejdiyê dewanê Aşira Khala de bona vırazanê, şindora sero jübini de sere oncenê. Hama a zaman de Aşira Khala zaf qewete darena we. Abasa be Khala konê tê. Mordema jübini ra kisenê. Bado, Abasa Keçelu de, Usıva de, Khuresa de, Demena de ki qewğa kenê.

Abasa be Qırğa, Hukmatê Kırmanciye wazenê

Dewrê Osmanli de, Osmanlı Herdanê Arabi ra, hata Kafkasya, Balkana ra hata bergê Viyana her ca cêna bınê bandıra xo. Hama Gola Dêrsimi wertê herdanê Padisaina Osmanlı de belek mana. Osmanlı çıqa ke çımê xo Dêsım de beno, çıqa ke zerre poyneno, hama hewes tıma zerre de mano. Her gerenge ki Dêsım tıma erzeno xover, nirê Osmali qebul nêkeno. Dêsım de her aşire şindorê xo qori kena. Osmanli ge hetê Pulemuriye ra qol erzeno, ge hetê Xozati ra qol erzeno. Hama hata dewrê Cumhuriyeti mıradê xo çıma de mano.

Tarıq gıno serranê 1910. Ağaina Aşira Qırğa Mirosa de bena. Mirosa ra Salman Ağa ki Sêyd Rızay de mısayıb beno. Salman Ağay be Sêyd Rızaya yenê were ke qereqolanê Osmanli wertê xora wedarê. Hukmatê Kırmanciye pêsanê.

“Sêyd Rızay; Salman Ağay rê elçi rusna, vake; ‘Salman Ağa, to mudurê xo teber ke, ez ki mudurê xo kena teber. Ma hukmatê Kırmanciye wazeyme.’ Mudırê hukmati Deste de bi. Salman Ağay mudır kerd teber. Hama Sêyd Rızay Mudır teber nêkerd. Yanê qesa xode nêvınet.

(Efendiyê Şıxheseni. Dersim Dergisi: More:11, pelge: 51. Qesê verê locıne, Cemal Taş.)

Salman Ağa şindorê xode Qereqolê Deste dareno we. Sêyd Rıza ki qewete rusneno Qereqolê Zêranige ser. Aşirê Puluri dormê qereqoli cênê, qereqolê Osmanli seveknenê. Qolê Abasa vatena xo niyanê hurendi, peyser oncinê. Naê sero Osmanli Salman Ağay pêcêno, beno Xozat de erzeno hepıs. Qaymaqamê Osmanli Xozat de sono hepısxane de Salman Ağay vêneno, temey keno, Salman Ağa sêro, hêfê xo Abasa ra bıcêro. Salman Ağay rê vano:

“Salman Ağa, Sêyd Rızay to xapıta ke to qewete ra warodo. To qereqolê ma kerd teber hama, Sêyd Rızay tora dubara kerde. To ke sona Abasa ra hêf cêna, ez to verdana ra.”

Salman Ağa inam beno, sono Abasa ra hêf cêno. Zaman; zamanê herbê dinao jüino. Her ca de qewğa u pêrodais esto. Aşiranê Dêsımi ra taê konê pısondia Osmanli, piya erzenê Dewanê Qırğa ser. Qırğa ra ezbeta Satoğlia ra Sılêman Ağa kişino.

“Avasu ve Qırğu ra têkotêe. Çê Sêy Rızay ra mordemo de pil amo kıstene. Sêy Rıza şiyo Xozat ra eskerê Dewlete ardo esto Qırğu ser. Qırğu dewê ho caverdê, kerdê thol. Pilê Aşıra Qırğu Çê Miros Ağaye. Xêvere rusna, Wuşênê Sêydi rê vato; ‘Sêy Rızay qesa nianêne kerda, sıma ve vijdanê ho, bêrê ma bıxelesnê.’ Wuşênê Sêydi xêvere rusnê, aşırê Dêsımi pêro amey. Khuresu, Wusıvu, Alu, Demenu, kamci aşıre rê xêvere rusna têde amey. O waxt ez hona bêçhekio, tü u tusê mı hona yeno, ez têy nêberdu, zof esker amo, bi rast şi. Eke sonê verê Testage, uza Xıdê Dewri ve Doê Khêria dı mordemê ma gınenê cı. Wuşênê Sêydi ve Sılêman Ağaê Satoğliya piya sonê. Niadanê ke, eskerê dewlete hao bınê bağçê Testage de ronişteo. Uza nanê eskeri ra, qewğa têrabena, zof esker kışino. Wuşênê Sêydi ve Sılêman Ağaê Satoğli ra nanê eskeri ra, peyser ho oncenê. Aê de Sılêman Ağa tatê lınga hora beno dırvetın. Neşkino ke bêro, cêrê Testage are esto, kuno arê. Zerrê arey de fisegê ho qedinê uza kışino.

(Danoğê 38i. Hıdır Aytaç. Pelge: 23.Tijyayınları.)

Merevê Urışi ra tepia Osmanlı reijina Sêyd Rızay nas keno.

Sêyd Rıza Herbê Urışio u Aşiranê Dêsımi de ki qarê welatê xo keno vılê xo. Serra 1915 de milisanê Dêsımi sero qumandarine keno. Urışi dıma hata Qers sono. Eskerê Urışi 1917 de peyser oncino, Sêyd Rıza Suka Erzıngani de qonağê Vali de niseno ro. Padisaê Osmanli Estemol ra cırê hediya rusnenê, Sêyd Rızay ebe nıfısê Valine nas kenê. Endi Dêsım ki Erzıngan ra idare keno.

“Urıske ama, Sêyd Rızay Ağlerunê Dêsımi rê elçi rusna, temey kerdi, vake; ‘Urıs amo, Koê Duzgıni ra hata serê Kamaxi mınıto. Ravêr piyade amo, çhêkê qıci têye, nıka rae vırazeno, ağır makine, top dıma ano. Hata ke qeweta xo kêmia, xover bıdime, Urışi nêy herda meverdime. Urışi ke herdê ma gureti, namusê ma, ma dest ra sono. Ma ki caê de say nêbime, wertê dugelu de nêmorime. Jüo ke şeref u namosê xo sero hêco, seveta na şeref u namosê xo pêrodo.’ Ma ke şime nêjdiyê Erzıngani, serê Çhemii de pırd çino. Zımıstono, mılet serd de qerremiyo, awe serdına, mılet verê Çhemi de amo pêser, têde pinê. Xora jü pırd esto, dara ra gırêdaiyo. Ma têde ke yiro bıvışime bover, mılet hêştêa nêqedino. Pêro kêy bıvışiyê bover? Nınganê mara çarıxi bilê nêmendê, kınc u kolê ma têde ma sero zoğe biyo. Verê Çhemi de Sêyd Rıza ama rest ma. Sêyd Rızay dıma, tenê waxt ke verd ra, na rey ki Deli İbahim Pasa ama rest ma. Deli İbrahimi emrê dê eskera, vake; ‘Suya girin, suya girin karşıya geçin!”[1] Eskeri heni bêzerre veşti ra, şi verenia awe ke cıküye, hal ve hal nêkonê cı. Yi eskera ra taê qelebiay awe, cıra jü nêthawra cıküyo, peyiser cêra ra. Se ke o esker peyiser ama, Deli İbrahimi miyanê xo verr ra pişto ont, qafa yi Eskeri de onte, esker heni êçkar şi. Sêyd Rıza qaria, bi hêrsın, xo çarna Deli İbrahimi, vake; ‘Ulan sende hiç din iman yokmu? O senin babanın oğlu mu? Öyle kolay ise sen gir bakalım!”[2]

Sêyd Rıza hata Erzurum Urışi dıma şi. Dot ra ke ama Erzıngan de qonağê Vali de ses asmi nişt ro.”

(Roê Kırmanciyê. Pelge:87. Cemal Taş. Tij Yayınları)

DEWRÊ CUMHURİYETİ DE SÊYD RIZA

Osmanli, Aşira Abasa be Qırğana fino têdêset ra, hata ke lacê Sêyd Rızay Baba kişia. Osmanlı dıma Tırkiya de Cumhuriyete ke saniyêpê, hata 38i zê dewrê Osmanli Hukumê xo Dêsımi sero çine beno. TBMM ke yenopêser, Dêsım ra Sêyd Rızay ki wazenê meclis. Hama Sêyd Rıza, zeke Osmanlı İdare Ağaê Qoca wazeno werenais, İdare Ağaê Qoca Osmanli cüab keno, vano; ‘ez yinê Osmanli ra awe nêsımena’ zê İdare Ağay Sêyd Rıza ki tibar be meclisê cumhuriyeti nêano.

Xora ewraq u raporanê Cumhuriyeti de beliyo ke, Sêyd Rıza şaset o politika resmiyeti rê tibar nêkerdena heqli vecino. Hukmat fermanê Dêsımi rew ra veceno, ravêr çheka top keno, bado qereqola vırazeno, qereqola dıma erzeno Dêsımi ser. Ağlerê Dêsımi ki bandıra Cumhuriyeti qebul nêkenê, serba serbestiya Kırmanciye sondi wenê ke, hukmati de pêrodê. İta de çiye areze kerime ke, Dêsımi nefs u mudafa xo kerda. Politika hukmati qırkerdişi rê mane vêneno ke, Dêsımca isyan kerd. Qesa isyani, qırrkerdişi rê mısteheq vênıtena.

38i de, xoverdaisê Dêsımi de Sêyd Rızay sero Alişêr Efendi zaf teşir verdano. Xoverestene ser pheşti dano cı. Saan Ağaê Bextiyera ki diyağ dano Sêyd Rızay. Aşirê hetê Dêsımi ki Sêyd Rızay de sondi wenê, hama en zêde Demena qesa xode vındenê.

Ma hetê resmiyeti ra zêde, danoğanê yi roca ra qal biyarime ra.

“Rocê êlçiyê ama lêwê Usê Sêydi, cırê vakte, ‘Sêyd Rıza amo Halvoriye, sılamê xo torê esto, vano defê nata bêro, gurê mı têy esto.’ Usê Sêydi êlçi rê vat; ‘Xêra, çıgo, çı esto ke, Sêyd Rızay wesêno mı.’ Êlçi vake; ‘Sêyd Usen! Cıbrail Ağay weseno ağleranê Dêsımi, têde bınê Halvoriye de yêne pêser, jübini vênenê. Vanê esker vecino koê Dêsımi. Aşıri se vanê.’ Êxro ke Cıbrail Ağay wesêno Sêyd Rızay, Sêyd Rızay ki wesêno Usê Sêydi. Sêyd Rıza kewraê Cıbrail Ağay bi. Bover ra Demenu ve Usıvu amê, naver ra Abasu ve Khurêsuna sonê. Naver ra Pax ra Hesê Xıdê Keremi, bover ra Demenu ra Xıdê Gêwe beli kerd. Xıdır bıraê Hesê Gêwe bi. Ravêr Cıbrail Ağay ve Sêyd Rızaya weşiya jubini pers kerde, hal u demê jubini pers kerd. Bover ra Xıdê Gêwe fêke Cıbrail Ağay ra vake;’taburê esker ama wertê Usıvu de Paxê Suru de çadır fitra. Dar u ber ont pırd gırêda, mekere vet naverê awe. Ma pesêwe şime, tıfong na eskeri ra, yüzbaşi gına cı, cêray ra vozday peyiser şi. Ma konime çheke, xebera sıma çıga?’

Sêyd Rızay vake; ‘Kılê mıno kêwraê mıro. İqrarê ma, ma jübini ra cêrra mekero!’ Cıvrail Ağay vat; ‘Halla halla, kemerê bıce, ma kelê xo bıbırnime bercime Gola Xızıri, sondê xo borime!’ Sêyd Rızay naver ra kemerê gurete, Cıbrail Ağay bover ra kemerê gurete, hurdmine kılê xo a kemerê ro bırna, este çhem. Sêyd Rızay Vake; ‘Bıraêne! Warê sıma Bokıra, Sosınano, warê sıma Koê Sultan Babayo. Ma êndi bıraê jübinime. Sêyd Rıza cêra Usê Sêydi, cırê vat; ‘Sêyd Usen! Xebere bıdime Kosoğli[3], Pilvanku, Feretu, Qerebaliu. Têde bêre, tıfongê xo Mercimek[4] de bercime. Vırniya hukmati Awa Pêrtage de bırneyme, zobi domanê ma, malê ma têwerte de bıfeteliyo.”

(Roê Kırmanciyê. Pelge:190. Cemal Taş. Tij Yayınları)

“Elaiye esker amo serê Pakira, Sultan Sêyd. Son ke bi lokiza finê cı, alatirig vêsnenê, qarşiyê mara zê peroci asenê. Yi arabê eskera yêne, sonê lambanê veri ra beli benê. Pê koê têxt de cerde esto, corê ma pırrê goniano. Goniê xo herd ra veciye, hem hiraye, hem ki şa u têliêne. Roce biye san, Sêyd Rızay cini ve domonona dayarê vatke; ‘Adır bıcêre, sêre gonia ra bıfetêle, adır cıverdê, va hata sodır bıvêse.’ Cini u cüamerd, domona a son ra kosegê adıri gureti şi, adır nay gonia ra vêsnay. Êndi yi goni hata sodır zê çıla vêsêne. Domoni, cini şiyêne werte ro feteliyêne, kerdêne hayleme u udırt. Sêyd Rızay heni kerd ke Koê Sultan Sêyd de elaiye bıvêno, bızano ke çıqa eskere Sêyd Rızay esto. Eskerê dêwlete Sêyd Rızay ra xof kêro. Sêyd Rızay fecirê sodıri de dı mordemi mıde rusnay, vatke; ‘Sêre cor nikila koy de meteris bıcêre, tij ke biye şirin thiyarey hetê Qereçor de vecine, serê Mamekiye ro yêne, bumba erzenê ma. Hadar fındêre, se ke amay nêjdiye ma, cêro sıma hiremêna piya tıfong panê, meberdê nêjdiyê ma bê.’ Ma her roce fecir ra hirê-çar mordemi şiyêne nikila koy, uza qula guretêne, kotêne meteris. Uza pitêne, se ke thiyarey veciyay, amay serê Mezra Boli, bi nêjdi ke bumba raverdê dêwe, ma têdinê cêro piya tıfongi nênepıra, thiyarey kerdiêne berz, sanêne asmên. Thêyara bese nêkerdêne alçağ bo, kor-poşman cêrêne ra peyiser şiyêne.”

(Roê Kırmanciyê. Pelge:169. Cemal Taş. Tij Yayınları)

“Khalıkê mı Ağdad de vınetêne. Baba; gegane Axdad de gegane ki Derê Arey de vınetêne. Piyê mı Şıxhesen ki Zênka de vınetêne, hama domankina mıde Xarpet de hepıs bi[5]. Hukmati ke piyê mı verdara, ez des serre biya. Piyê mı ke ama çê, khalıke mı cırê vake; ‘Laê mı! Rocê to hona nêqediye, se bi ke Avdıla Pasay[6] to verdara?‘ Piyê mı khalıkê mırê vake; ‘Bao! Avdıla Pasay vake: “Ez to verdenara, so piyê xode qeseyke, xora ke piyê to ama taxaletê hukmati bi, nêmê mılkê Xarpêti to sero tapü kena. To ki kena encümenê Elejizi.” Se ke piyê mı hêni va, khalıkê mı herdisa xoa sıpiyê hirê rey dêare berde verê fekê xo, cêra cı vake; ‘Laê’m, Laê’m! Hêni aseno ke to somiyê hukmati zaf werdê. Na fermane mırê dot ra imza kerda rusna, aqılê sıma nêreseno ni xebera. Ez taxalet bi ki yê mı lao, taxalet nêbi ki yê mı lao. Zur u dubarê hukmati çine? Yina de nê dino, nê imano, mı pırdê yina de loni diye.”

(Cemila çêna Şıxheseni. Dersim Dergisi: More:6, Qesê verê locıne, Cemal Taş.)

“Rocê; se ke sodır lêle ra tiji est, eskeri a dere de ni top u mitraliyoji sanêpê vêngê yine vano; ‘Gır, gır, gırrr, gırrr.’ Hata ke şiye est dina ser. Rocê, jü mordem ama uca, qesêy keno, vake; ‘Sêyd Rıza ki mara cor mığarêe dero. Hukmati cırê ewraqi rusnê, xete rusna, vato bêro teşlim bo.’ Moa mı heşiyêpê ke Sêyd Rıza mara nejdiyo, vat; ‘Dı-hirê cüamerdi mıde bêre, ez sona lewê Sêyd Rızay.’ Moa mı ke pêyiser cêrêya amê, marê qesêy kerd vake; ‘Ê ma thala, wa-waê, Sêyd Rıza ne sono teşlim beno, ne ki thoa. Ma şime mığara Sêyd Rızay. Mığara de ca gırêdaiyo, cay sero cıle rafitaiya, Sêyd Rıza cıle sero ronistaiyo, herdisa xo miştidano. Kuline jübini ra perşi-merşi kerdi, a deqqa de Lacê xo Şıxhesen ki veciya ame. Tenê ke areşiyaimeya, Sêyd Rıza cêra cı vake, ala Xatuna Waranê Zımi[7] ra pers kêre, A; çaê ama? Êndi Rıji de noboti çina[8], Rız ki xorê kemero verde ro.’ Bêgê Yıbıli, Çhuçê Fındıqia mecal nêda, vatke; Rayber Sare vana ‘ez eswetega, wayırê domonuna. Nia, bınê kemera de, wertê bırri de, damışt nêdana, dere u derxına ra besenêkena domonu bıfetelni. Ma nêşikime hukmati de herb bıkime. No merebeo, domonunê ma vera çımanê ma sungi kenê. To bê tağalet be, no zav-zêç raxelişiyo. Vana to ke kora menda, zafıteni, lewê to de manê, to cavernêdanê nêsonê, aê ra ama.’ Bêgê Yıbıl ke hêni va, Şıxheseni vake; ‘Apê! Xebera mı ki xebera Vêyva Waranê Zımia. Sêrke, hukmati, torê pakêtê kerda sandıqe[9], mor kerda, haleti rusna. Vano dêwu dan to, mılk dan to. Wazeno ke tode bêro werê. Bê sebebê zav u zêçê feqır u fıqari mebe, so teşlim be, no mılet raxeleşiyo.’ Sêyd Rızay hêrdisa xo miştdê, vat; ‘Laêm, laêm, aqılê sıma nêreseno ni xebera. Hukmat jüan dano mı, mı xapneno. Sandıqe mor kerda rusna, fêkê Rıji keno şirin ke, Rız sêro taxelet bo, la berco vılê Rıji[10] .Bese[11] ki bero pê kaê xo bıkero. Ez ke kot de berba, sıma ki mıde bıberbê’.“

(Fecira Çêna Delali. Dersim Dergisi: More:8, Qesê verê locıne, Cemal Taş.)

“Bado eskerê dewlete ke veciya Dêsım, Zêyneli tıfong nêestêne dewlete. Rayberi[12] nêverda Zêynel tıfong küyo. Rayberi eskêri de fek cütêne. Aptula Pasay mordemi rusnay lewê Sêyd Rızay, cırê vake; ‘biya Qoçgirica[13] teşmil ke, esker peyiser cêreno ra. Ez ki Sursuriye[14] de mılk dana to. Nêmê de mılkê Sursuriye don to, cısnê to ki kon mamur. To piyê mı, ez ki lacê to.’ Sêyd Rızay qebul nêkerd. Anqara de mamuri Ataturki ra pers kenê, vanê; ‘to bese nêkerd Sêyd Rızay qankêre, to çaê sêyd Rıza İqna nêkerd?’ Ataturk vano; ‘Sêyd Rıza iqna nêbeno, inkaniye çina. Nıka ki Tırkiya de ki dı padisay nêbenê, ya ez, ya Sêyd Rıza!’

Sêyd Rıza Erzıngan de pêguret bi, Erzıngan ra berd Xarpıt. Usên ki şi rest cı, uca pi be lacia piya fiti dare. Dewlete ki bêbexte biye. Nıka ki bext keşi de nêmendo… hirê rey sicim vışino, hirmena rey ki fit dare… Serrê Sêyd Rızay berz bi, Ataturki da mekeme, serri nay ro, hêni fitdare. Mıletê Xarpeti ra taê, a taw uca benê, yino bexo be xo feka marê va, vake; ‘Sêyd Rıza ke fitdare, Ataturk bexo ki ama bi uca. Kıncê Subaya gureti bi pıra ke kes nas nêkero.’

Gardiyano ke a taw uca biyo, o bexo mara bi. Yi ki qesey kerd, vat: ‘Sêyd Rıza ke oda ra vet, mamuri nia têde düyari ver de şirit bi. Ataturk ki bêtêvdir kıncê subaya gureti bi pıra wertê yina de bi. Se ke çımê Sêyd Rızay gınay yi mordemi, Sêyd Rıza hêni bırr ra, heni bırra ke, vat; ‘nê to Anqara ra serva mı gına raê ama ita?’ Sêyd Rıza ke bırra, uca xo ser ra dard we. Mılet hêkmete de mend, acaip de mend. Yi se Ataturk nas kerd nêzana.’

Ağlarê ke fitidare, berdi Koê serê Çorçıği de vêsnay. Aşira Abasa ra; Sêyd Rıza, Lacê Sêyd Rızay Resık Usên, Khurêsa ra; Hesenê İbrahimê Qıci, Usenê Seydi, Demena ra; Hesenê Cıvrail Ağaê Arekiye, Aliê Mırzê Sılê Hemi, Usıva ra; Fındıq Ağa fitidare.

Na bado ez şiyu, mı xo çıma hurendi diye, hendê cünê herd çimento kerdo. Pilanê hukmati vato; ‘Mezela nine sero vas nêroyo, vas ke roya mal yi vaşi weno, beno sıt, Kırmanc ni sıti sımenê, roê ağleranê Dêsimi vêreno mıletê nine benê baqıl. Mordemê zê Sêyd Rıza baqıli nêre dina.’ Muxtarê a dêwe ki a mezele de yardım keno. O muxtar, a roce san de hêni êçkar sono. Bado a hurendia mezela Sêyd Rızay de ki pesêwe çıley vêsenê.

Sêyd Rızay vatêne; sıma ke düwa kenê vacê ke ‘rısq ke dano iman bıdo, çü ke keno ma dest, meremet bıdo’. Hama ağlera ne rısq di ne ki iman di. Çü kot ağlera dest, yina meramet nêzana, tedine ki xo be xo koti jübini, rınd qewete ra koti. Esker ke ame, êndi hal tey nêmend bi, keşi keşi de nêguret. Mordemê xırti qewğanê aşira de gınaycı. Abasu ra Babaê Sêyd Rızay, Demenu ra Sılo Sur, Alu ra Uso Mozık, ni hiremena ke wes biyêne, Koê Dersimi keşi nêguretêne. Yi tek amay na dina gêwre, tek şi… Sermiyan şi, kes nêmend.. nıka sere ke şi, nıngi mendi çı fayde? Yi ke nêşiyêne, Ataturki hende ret xo nêsanênera, meydan heni thal nêdiyêne. Yire ki nêmende… Yira zurret bile nêmend.. Ravêr derdê herbê dina guret, ha Çanaqqale, ha İzmir.. ha Edene.. Bado ki derdê Dersimi guret, waxtê xo nêmend ke bile bızeweciyo. Aslani şi lü mendi.. Tabii lü ke mendi.. çaê mêrık xo ranêsano ke….”

(Khekê İsmailê Khekıli. Cemal Taş de mobet. 18 04 2003 Esenyurt/İstanbul)

[1] Awe küye, awe küye ke, sıma bover vışiye.

[2] Ero tode qê din u iman çino. O lacê piyê tüyo? Eke hên reto, to awe kuye, ez bıvêni?

[3] Pilê aşira Pilvankano.

[4] Pê qeza Pêrtage de namê jü cayo. Nisanê şindorê Dêsımi ve yê Eleziji awa Pêrtaga.

[5] Seyd Rıza eve qol sono qereqolê Zêranige, Qaymaqamê Zeranige rê beno meyman. Teğbin de serre 1934 ya ki 1935’o. Uca de Qaymaqam keno ke Seyd Rızay duti bıcero, Qolê Seyd Rızay kono çheke, têde xeleşine ra Şıxhesen be Teşlimia uca meser manê. Şıxhesen uca duti cerino, benê Xarpet de erzenê hepıs.

[6] Aptullah Alpdoğan.

[7] Namê moa Fecira Sara. Seyd Rıza nalê aê heni dareno we.

[8] Êndi dawa ra warrogınais. Qurr biyaine.

[9] Serra 1937’ine de Hukmati xeti morkerdê ebe çiê qimetina rusnê Sey Rızay rê ke Sero têy camat bıkero.

[10] Sêyd Rıza namê xo kez dareno we.

[11] Cinia Sêyd Rızaya. Sêyd Rıza ita de cinia xo Bese, hurendia şeref u namusê Dêsimi de vêneno.

[12] Rayberê Seyd Ağay, Raybero Qop.

[13] Ali Şêr Beg ve mordemê xo.

[14] Dewa de Xarpetia.

Cemal Taş