KISACA

SEY QAJİ KİMDİR?
Sey Qaji, Dersim’in en büyük halk ozanlarından biridir. Şair Sey Qaji 1871-1936 yılları arasında Civrak Köyü nde yaşamış. Sey Qaji nin kılamları dilden dile dolaşmıştır. Sey Qaji Kırmancki dilinde çok iyi şiirler yazmıştır. Kırmanciye üzerine yazdığı şiirlerden dolayı hapishanelerde yatmıştır.Sey Qaji, Dersim sözlü geleneğinin en önemli temscilerinden biridir.

Vas, koka xo ser roeno
Teyr, zonê xode waneno
Kamo?
Aslê xo inkar kêno
Tozıke erzeno rêça xo, sono
Zerê vêsayêne, welatê xo
Vera dısmenê qar u inatê xo
Sare bıde, mede sıru binatê xo
De çip bukuye, peru qanatê xo
To ver bi, to dıma bêro az ê to

Sey Qaji

Dünyada sadece bir kentin ‘deli’lerini heykelini dikecek kadar sevdiğini biliyor musunuz?

Divaneliğiyle Dersim’de bir efsane haline gelen ve halkın dilinden düşürmediği ünlü delisi Seyuşen’in heykeli dikildi, şimdi de belgesel filmi yapılıyor. DersiM halkı diğer toplumların aksine delilerini dışlayarak değil, neredeyse yücelterek ve sahiplenerek rehabilite ediyor..

Dünyada sadece bir kentin ‘deli’lerini heykelini dikecek kadar sevdiğini biliyor musunuz? O kent bizim ülkemizde ve adı Dersim. Heykeli dikilen delinin adı da halkın bildiği isimle Seyuşen, namı diğer Hüseyin Tatar. Kentin delilerine verdiği bu önem üzerine Hacettepe Üniversitesi İletişim Fakültesi’nden üç öğretim üyesi Seyuşen’in belgesel filmini çekmeye karar verdi. Proje, ulusal ve uluslararası yarışmalarda da gösterilecek. İnsanın Deli Dediği adlı proje Egemen Adak ve Kumru Berfin Emre tarafından yürütülüyor, projenin danışmanı ise Prof. Dr. Bahar Gökler. Bir delinin heykelinin dikilmesinin ilgilerini çektiğini söyleyen Egemen Adak, 1930 doğumlu Seyuşen’in Mazgirt’e bağlı Beydamı köyünden olduğunu ve askere gidip geldikten sonra ruh sağlığının bozulduğunu anlatıyor. Rivayet odur ki, çocukluğunda tanık olduğu Dersim İsyanı ve birçok yakınını kaybetmesi, hastalığının en önemli nedenidir. 20′li yaşlarda adı artık Seyit Hüseyin’in kısaltılmış hali, Seyuşen’dir ve bir divanedir. Pek konuşmaz, ancak sevdikleriyle konuşur. Dilenmez, kimseyi rahatsız etmez, kimseye zarar vermez. Divanedir ama gururludur. Ancak kalbi temiz olanların masasına gider ve onların yemeğini teklifsiz yer, içkilerini doğallıkla içer, yanık sigaralarını ellerinden alır. Ne kimseden para kabul eder, ne sigara paketi, ne de yardım. Belki de bu tavrından dolayı, herkes tarafından sevilir, sayılır, lokantasına gittiği esnaf onu doyurmak için canla başla çalışır, mağazasına gittiği esnaf onu giydirmeyi görevi sayar. Dinsel bir saygıdan olsa gerek, uzun yol şoförleri bile onu yanına alıp neşelenmek ister. Birini sevmezse, ona takma adlar takar. Seyuşen tarafından sevilmek bir övünç vesilesidir. Egemen Adak dünyanın her yerinde delilerin toplumdan tecrit edildiğini, ama Seyuşen ve başka delilerin Dersim’de rahatça gezdiğini anlatıyor. Seyuşen’in şizofren hastası olduğunu hatırlatan Adak bir yandan da kumaşı temiz bir insan olduğunu söylüyor: “Öyle ki, birçok insanın evine zorla götürmek, misafir etmek istemesine karşın o bunu reddedip Tunceli’in çetin kış koşullarına rağmen sokakta yatmayı seçmiş. Kendisine para verenleri terslemiş, verilen yeni elbiseleri çıkarıp eski, yırtık giysilerine dönmüş.” Öte yandan Seyuşen’in son derece sosyal bir insan olduğunu da öğrenmiş Adak: “Bir süre sonra insanlar mekânıma, soframa bereket getirsin düşüncesiyle işyerlerini, sofralarını hatta evlerini Seyuşen’e açar ama o yine bildiğini yapar.” Zaman geçtikçe çarşı esnafının ve Dersim halkının sevgilisi haline gelen bu garibanın ünü dilden dile yayılır. Aslında bunun bir nedeni de, Dersim yöresinde kutsallığına inanılan, Kureyşan aşiretine mensup olmasıdır. Kureyşan aşireti, Alevilere göre pirlik, dedelik atfedilen bir aşirettir.