Bu Derste Zazaki-Kirmancki Bazı bağlaçlar ve kullanımlarını Göreceğiz.

ZAZACA’DA BAZI BAGLAÇLAR
1- EKE: Eğer, şayet
2- KE: (a- şartlı durumları belirtir b- aktif durumlarda yapan, eden halleri belirtir)
3- ÇIKE: Ne ki, çünkü
4- OXRO KE: Meğerki (oysaki)
5- ÇI ESTO KE: Ne var ki
6- COKA KE: Ondandır ki, o nedenledir ki,
7- SEBA KE: (…dığından, …duğundan dolayı) o nedenle
8- ÇI HÊFO KE: Ne yazık ki, maalesef
9- U: ve
10- EBE: İle

1- EKE ile ilgili örnekler:
a- EKE ez non bori, bena mırd: Eğer ekmek yersem, tok olurum
b- Ez bena mırd EKE ez non bori: Ben tok olurum, eğer ekmek yersem
c- EKE (ez )zonê ma qesi bıkeri, şa bena: Eger (ben) dilimizi konuşursam, mutlu olurum
d- (ez) şa bena EKE zonê ma qesi bıkeri: (Ben) mutlu olurum eğer dilimizle konuşursam
e- EKE (ez) to reyna bıveni, zaf kêfweş bena: Seni bir daha görürsem eğer, çok neşeli olurum.
f- (ez) zaf kêfweş bena EKE to reyna bıveni: Çok neşeli olurum eğer seni bir daha görürsem
g- EKE (tı) wazena ma qesi bıkıme: Eğer(sen) istiyorsan biz konuşalım
h- (ma) qesi bıkıme EKE tı wazena: (Biz) konuşalım eğer sen istiyorsan.

2- KE bağlacı ile ilgili örnekler:
a- Cenika KE yêna: Gelen kadın
b- MerıkoKE yêno: Gelen adam
c- DewaKE asena: Görülen köy
d- DomanoKE berbeno: Aglayan çocuk
e- KesoKE huno: Gülen kişi
f- KênekaKE benuşt çuna: Sakız çiğneyen kız
g- NeweşoKE naleno: İnleyen hasta
h- CenikaKE yena, cirana mın a: Gelen kadın benim komşumdur.
ı- MerıkoKE E sono braye mıno: Giden adam kardeşimdir.
i- DewaKE asena dewa mawa: Görülen köy bizim köyümüzdür.
j- DomanoKE berbeno neweso: Ağlayan çocuk hastadır.
k- KesoKE huno dewıjé mao: Gülen kişi bizim köylümüzdür.
l- KênekaKE benuşt cuna wastiya mına: Sakız çiğneyen kız benim sevgilimdir.
m- NewesoKE naleno apé mıno: İnleyen hasta benim amcamdır.

KE bağlacına bir başka fonksiyondan örnekler:
a-  Tı KE yena, ez yena: Sen geliyorsan ben gelirim.
b- Tı KE vesana non bore: Açsan ekmek ye.
c- Zımıstan KE béro, ez sona xarpıt: Kış gelirse ben elazıga giderim.
d- Ez KE to vénena, zeré mın veşeno: Seni görürsem içim yanıyor.
e- Tı KE soré ez berbena: Sen gidersen ağlarım.
f- Welaté ma KE xoserbo,ma zone xo mekteban de mısenime: Ülkemiz bağımsız olursa biz dilimizi okullarda öğreneceğiz.
g- Kam KE baqılo zonê xo mıseno: Kim akılıysa dilini öğrenir.
h- Tı KE newesa, mé: Sen hastaysan gelme.
ı- Tı KE mı fam nêkena ez sebıkerine?: Sen beni anlamıyorsan ben ne yapayım?

3-ÇIKE ile ilgili örnekler:
a- Ez ebe to qesi nekena, ÇIKE tı newazena mın fam bıkerê: Ben senin ile konuşmuyorum çünkü sen beni  anlamak istemiyorsun.
b- Ez neşıkina bıwani, ÇIKE ez neşiya mekteb: Ben okuyamıyorum çünkü ben okula gitmedim.
c- Ez beşe nekena na kemere berz bıkerine, ÇIKE zaf gırana: Ben bu taşı kaldıramıyorum, çünkü çok ağırdır.
d- Ez neşıkina muzırde ravéri, ÇIKE aj(z)me nezanena: Ben Munzur’dan geçemem, çünkü yüzme bilmiyorum.
e- Ez are nekena,ÇIKE ez mırda: Ben kahvaltı yapmıyorum, çünkü ben tokum.
f- A tersena, ÇIKE a tersonek a: O(Dişil) korkuyor, çünkü o korkaktır.
g- O terseno, ÇIKE o tersonek o: O(eril) korkuyor, çünkü o korkaktır.
h- Ma nıka sonime, ÇIKE dereng o: Biz şimdi gidiyoruz, çünkü geçtir.

4-OXRO KE ile ilgili örnekler:
a- Mın wast ez sori kê ciranê xo, OXRO KE ciranê mın kê de niyo: Komşumun evine gitmek istedim, oysaki komşum evde değil.
b- Lerzan ewro niyame kar, OXRO KE nêweşo: Lerzan bugün işe gelmedi, oysaki (meğerki) hastadır.
c- Trêne niyame, OXRO KE mın trêne remna: Tren gelmedi, oysa ki ben treni kaçırmışım.

5- ÇI ESTO KE ile ilgili örnekler:
a- Ez wazena tayêna vındine, ÇI ESTO KE waxtê mın çin o: Biraz daha kalmak istiyorum, ne var ki zamanım yok
b- No doman wazeno bıwano ÇI ESTO KE bê kes o: Bu çocuk okumak istiyor, ne var ki kimsesizdir.
c- No bostan zaf weş o, ÇI ESTO KE wayir merd: Bu bahçe çok hoştur, ne var ki sahibi öldü.

6- COKA KE ile ilgili örnekler:
a- Şıliye varena, COKA KE ez niyama: Yağıyor ondan dolayı gelmedim.
b- Waxtê mın çini bi, COKA KE mın to ra telefon nêkerd: Zamanım yoktu ondan dolayı sana telefon etmedim.
c- Raya mın duriya, COKA KE ez wazena nıka sorine: Yolum uzaktır, ondandır şimdi gitmek istiyorum.

7- SEBA KE ile ilgili örnekler:
a- Ez şona üniversita, SEBA KE wazena bıbi malım, wanena: Okuyup öğretmen olmak istediğim için üniversiteye gidiyorum.
b- SEBA KE meymanê mın ame, ez ewro kê de menda: Mısafirim geldiği için, bu gün evde kaldım.
c- Ez her amnan sona dewe, SEBA KE ez dewe hes kena: Her yaz köye gidiyorum, köyü sevdiğim için.
d- SEBA KE ez dewe hes kena, her amnan sona dewe: Köyü sevdiğim için, her yaz köye giderim.

8- ÇI HÊFO KE ile ilgili örnekler:
a- Mın wast   şıma bıvêni, ÇI HÊFO KE şıma şi bi: Sizi görmek isterdim, maalesef (ne yazık ki) siz itmiştiniz.
b- A roce wêyve çini bi, ÇI HÊFO KE hard lerca: O gün düğün yoktu, ne yazık ki (maalesef) deprem oldu.
c- Ciranê mın kar ca vırda, ÇI HÊFO KE nêweş o: Komşum işi bıraktı maalesef (ne yazık ki) hastadır.

9-U ile ilgili örnekler:
a- Çep U rast: Sol ve sağ.
b-Ez U to: Ben ve sen.
c-Cafer şi U ame: Cafer gitti ve geldi.
d- Dewa ma U dewa şıma: Bizim köy ve sizin köy
e-Cênike U kêneke piya şi: Kadın ve kız birlikte gittiler.

10-EBE ile ilgili örnekler:
a-Ez EBE zengel hard kınena: Ben kazma ile yer kazıyorum.
b-Hesen EBE trêne sono kar: Hasan tren ile işe gidiyor.
c-Hunermend EBE hunerê xo kıfş beno: Sanatçı sanatı ile belli olur.

Hemen söylemeliyiz ki, Zazaca’da her kelime ya eril, ya da dişildir. Bu özelliğin beraberinde getirdiği kuralları var. Bu gerçeklik, Zazaca için ‘olmazsa olmaz’dır. Zazaca’da dişil cins şeyleri nitelendiren sıfatların sonuna E soneki gelir. (Raye, dewe, şuke, şilane, dare vb) Dişil kelimelerin işaret sıfatları da, ‘NA’, ‘A’ dır. (Na dewe—A dewe, Na raye—A raye vb.) Eril sıfatları ‘NO’, ‘O’ dur. (No ko—O ko, No lacek —o lacek vb.) Zazaca’nın bazı yöre ağızlarında, kimi kelimelerin farklılıkları gibi, bazı harfler de değişmiş ya da kaymış. Örneğin Dersim ağzında ‘C’ harfi daha çok ‘Z’ olarak kaymış (Lacek—lazek—xece—xeze, vace—vaze vb.). Bunun gibi ‘K’ harfi de, bazı yöre ağızlarında ‘C’ olarak kaymış. (Kê-çê, Kêneke- çêneke vb).
Zazacada iki sesli harf yan yana gelmez. Böylesi durumda araya daha çok lsquo; Y’ harfi, istisna olarak da ‘W’ harfi girer. (Ko—Koyê ma, Ga—gayê ma Ez karêr ra wa)

Zazaca alfabede otuz bir harf mevcuttur.
Büyük harfler:
A B C Ç D E Ê F G H I İ J K L M N O P Q R S Ş T U Ü V W X Y Z
Küçük harfler:
a b c ç d e ê f g h ı i j k l m n o p q r s ş t u ü v w x y z
Sesli harfler:
A E Ê I İ O U Ü

Ê Q W X harflerin okunuşu:
Ê: Bê—gel, Mê- gelme, nê—hayır, karêr—Kârer, zonê ma— bizim dilimiz, nonê mı – benim ekmeğim,
dên—borc, torcên-balta, vêşaniye-aclık
Q: qemer— esmer, qelınd- (evliliklerde başlık parası) hediye, qaşo- sözde, güya, qey-neden, ne için,
qeder- kader
W: welat- ülke, ware- yayla, wer- yiyecek, wele- toprak, wendene- okumak, wayir-sahip, şewe-gece,
kewra- kirve, hewn- uyku
X: xal-dayı, xelate- hediye, ödül, xurt- güçlü, xori- derin, xemılnayene- süslenmek, xezguni- Evlilik için
kız istemeye gitmek

Kişi Zamirleri:
Ez- ben
Tı- Sen
O- o (eril)
A- o (dişil)
Ma- Biz
Şıma- siz
İna-İnan- Onlar

ZAMANLAR
Gün zamanları:
Lêl- Şafak eveli alaca karanlık
Zerq- Güneş ışınlarının ilk yansıdıgı vakit
Sodır- Sabah
Peroc- Öğle
Muxurbe- Akşam eveli vakit
Şan- Akşam
Şewe- Gece
Nêmê şewe- Gece yarısı
Genel zamanlar:
Ewro- Bu gün
Meste- yarın
Buro- Öbürgün
Bultero- Bir öbürki gün
Vızêri- Dün
Perêy- Dünden evelki gün
Emşo- Bu akşam
Sere- Yıl
Emser- Bu yıl
Par- Geçen yıl
Pêrar- Daha evelki yıl

Günlük Selamlaşmalar:

Mabe xêr- Merhaba
 Sodır be xêr- iyi-hayırlı sabahlar

Sodırê to be xêr- sana hayırlı sabahlar

Perocê to be xêr- sana iyi, hayırlı öğleler

Demê to be xêr- (içinde bulunduğun) anın, vaktin hayırlı olsun, merhaba

 Muxurbê to be xêr— (akşam evvelki vaktin) hayırlı olsun, merhaba

 Şanê to be xêr- iyi akşamlar

Şewa to be xêr— iyi geceler

(Bütün bu selamlaşmalarda, ‘siz, sizin’ diye hitap edildiğinde ‘şıma’ şeklinde ‘siz, size’ ait olur. Sodırê şıma be xêr, şewa şıma
be xêr, Demê şıma be xêr’gibi)
-Temel Giriş Dersinin sonuna geldik-

Hazırlayan İlhani Sertkaya ..
Sayın İlhami Sertkayaya Teşekkürü borç Biliriz. Haq sımara Raji vo ..