SEYD RIZA

SEYD RIZA

Heqa Sêyd Rızay de, hata nıka zaf qesey amê vatene. Namê Sêyd Rızay zaf caa de dekeriya. Nêçe raporanê resmiyeta de, nêçe neşriyatanê sivila de, kıtaba de, perlod u qezanta de heqa Sêyd Rızay de nustey veciyay. Rivalê resmiyeti de, Sêyd Rıza eşqiya u hayduto, xayıno. Hama vijdanê qomê xode, tarıqê Dêsımi de Sêyd Rıza şaxsiyeto de pilo. Mertevê na piline ki, serba şeref u namusê qomê xo, vera zorbaza de çhok ronênaêne ra cêno. Heni aseno ke, naê ra tepia hona heqa Sêyd Rızay de zaf werênais beno. Helbet weşiya her zati de kemaniye ki bena, anor u roştarine ki bena.

Heqa Sêyd Rızay de, mı kamılanê Dêsımi ra zafine de mobet kerd. Qanatê mı heni hasıl bi ke, Sêyd Rıza tarıqê Dêsımi de şaxsiyeto de pilo. Yiê ke Sêyd Rızay nejdi ra nas kenê, vatena yine ra gore, çıqa ke waxtê aşiretine de xeta u guna xo ki esta, na xeta lewê şaxsiyetê yide şiye de mana. Sêyd Rıza, tarıqê Dêsımi de qaro henên keno vılê xo ke, dısmenê xo bilê qarşiyê yide xover de sêr keno.

Na nia bızaniyo ke, na roştdariye u baqilina zê mordemanê Sêyd Rızay, tarıqê ma Kırmanca de ra u rêçha de paka. Saa mordemanê zê Sêyd Rızay ra, wertê sari de ma sere tik, bêar u bê ters fetelinime.

Lewê Sêyd Rızay de ki, Koê Dêsımi de nêçe Sêyd Rızay biyê. Namê yine ki ebe hurmeta dekerneyme, xovir ra nêkeyme.

Sêyd Rıza kamo

Şıxhemed Dede; zaman de Meletiye de Dewa Şıxheseni de vındeno. Vatene ser, vanê; “Şıxhemed Dede; zamanê sımseri de Xorasan ra amo Meletiye.” Şıxhemed Dedey ra; dı laci benê, jü Şıxesen beno, jü ki Sêyd beno. Sêyd be Şıxhesenia zaman de bar kenê, sonê Kilse de nejdiyê Koê Duzgıni de temel sanê cı. Namê a dewe; nıka ki Dewa Khalmemia. A taw; Şıxhesen çêna xo dano Khalmemi. Sêyd be Şıxhesenia zamanê ra tepia Dewa Khalmemi ra bar kenê, sonê nejdiyê Koê Sultanbabay de Bodig de mekan cênê. Bodig de benê zêde, ağmê Dewanê Dêsımi benê. Sêyd be Şıxhesenia ke yenê Bodig, êndi şindor sanê wertê xo. Dot hetê Khalmemi rê vanê; “Sağê Dêsımi” na hetê Bodiği rê vanê; “Sağê Şıxheseni.” Sağê ke Sêydi ra biyê zêde, yina rê vanê; “Sêyda” sağê ke Şıxheseni ra biyê zêde, yina rê vanê; “Şıxhesena.”

Yi herda de zaman de mıleto khan beno. Mıletê khani ra tepia rêçha Hermenia ki zê Kırmanca yi herda sero asena. Ni herdi sero; Sağê Ruta-Bextiyera, Sağê İzol-Xırani, Sağê Sêyd u Şıxheseni, Sağê Dêsımi u aşirê bini estê. Ni kuli ki xo Kırmanc name kenê. Xorê vanê; Kırmanc, jüanê xorê vanê; Kırmancki, herdê xorê vanê Kırmanciye.

Sêyd Rıza Sağê Şıxheseni rao. Khalıko pil; Şıxhemed Dedeo, Şıxhemed Dede piyê Şıxhesenio. Hewsa xo Bodig dera. Aşira Abasa ki Şıxhesenıca. Abasa; zaman de çar bıray biye, Ağdad ra ağme biye. Bırao jü; Sali, bırao dıdeine; Sêydxan, bırao hireine; Qeresıleman biyo, bıraê phoncine; Abas biyo. Abaşi ra dıme, sırsıle ebe sıra wa; Qeresılêman, Alişêr, Sêyd Mursa, Sêyd Mıstafa, Baba, Sêyd Sılêman, Sêyd İbrahim, Sêyd Rıza taqıb kena. Piyê Sêyd Rızay Sêyd İbrahim; tornê Babaê Piliyo. Hewsa Babaê Pili Dewa Xaçeliye dera. Sırsıla Sêyd Rızay rê vanê; “Çê Babao.” Na sırsıla Şıxhesena de rayberine destê Babo dera.

Bab khalıkê Sêyd İbrahimio. Sêyd İbrahim ki wayırê hawt laca beno.

1-Sa Heyder

2-Sêyd Sılêman

3-Sêyd Alişêr

4-Sêyd Ağa

5-Sêyd Kheko

6-Sêyd Xıdır

7-Sêyd Rıza

Sêyd İbrahim weşiya xode Derê Arey de vındeno. Nıka kometa xo Derê Arey dera.

Sêyd İbrahim; weşiya xode hoşia keno, vano; ”cıla mı sero lacê mıno qıc Sêyd Rıza roniso.” A taw hirê dewê Sêyd İbraimi benê. Ağdad, Derê Arey, Xaçeliye. Sêyd Rıza zamanê rayberina xode Ağdad de vındeno. Ê Sêyd Rızay ki des u hawut domanê xo benê.

Mulxutê Çê Sêyd Rızay

Sêyd Rıza: Ağdad de mano. 15ê Asma Payıjia Werteine 1937 de Xarpet de hetê hukmati ra erjino dare.

Ana Pule: Cenia Sêyd Rızaya verene bena. Ağaê Aşira Fehata ra çêna Diyab Ağay bena. Serra 1938 de Desta Qırğa de hetê hukmati ra yena kistene.

Ana Bese: Cenia Sêyd Rızaya pêene bena. Abasa ra çêna Hemê Boği bena. Serra 1937 de Derê Semku de ebe mulxutê çeyi hetê hukmati ra yena kistene.

Şıxhesen: Ana Pule ra lacanê Sêyd Rızay ra pilê xo beno. Dewa Xaçeliye de mezra Zeynıka de vındeno. Zeweciyai beno. Serra 1937 de Derê Semku de ebe mulxutê çeyi hetê hukmati ra yeno kistene.

Baba: Ana Pule ra lacê Sêyd Rızayo. Gegane Dewa Ağdadi de, gegane Derê Arey de vındeno. Zeweciyai beno. Serra 1934 de hetê Aşira Qırğa ra Dewa Şine de yeno kistene.

Sêyd Usen: Ana Pule ra lacê Sêyd Rızayo. Zeweciyai beno, Ağdad de lewê piyê xode vındeno. Serra 1937 de, 15ê Asma Payıjia werteine de Xarpet de hetê hukmati ra erjino dare.

Menese: Ana Pule ra çêna Sêyd Rızay bena. Ortınige ra veyva Çê Ağaê Sêyd Munzuri bena. Merdê xo Babay de gıno cı.

Dilife: Ana Pule ra çêna Sêyd Rızay bena. Bıraê Sêyd Ağay de zeweciyai bena.

Thıte: Ana Pule ra çêna Sêyd Rızay bena.

Xeycane: Ana Pule ra çêna Sêyd Rızay bena. Qelecuxe ra Sêyd Xan Ağay de zeweciyai bena.

Sebra: Ana Pule ra çêna Sêyd Rızay bena. Halvoriye ra veyva Çê Sure bena. Halvoriye de veyva Çê Sure bena. Hukmati ke serra 1938i de 14ê Asma Amnania peyine de Mıletê Halvoriye ke qırr kerd a ki tey bena.

Qume: Ana Pule çêna Sêyd Rızay bena. Halvoriye de veyva Çê Sure bena. Hukmati ke serra 1938i de 14ê Asma Amnania peyine de Mıletê Halvoriye ke qırr kerd a ki tey bena.

Leyle: Ana Bese ra çêna Sêyd Rızay bena. Serra 1937 de Derê Semku de mulxutê çeyi ke hetê hukmati ra yeno kistene, Leyle çeneka azebe bena. Qırrkerdis ra wes xeleşina, surgıniye ra tepia serra 1945 de peyser sona Dêsım. Nıka hona wesa.

Sewliye: Ana Bese ra çêna Sêyd Rızay bena. Serra 1937 de Derê Semku de hetê hukmati ra yena kistene

Ali Rıza: Ana Bese ra lacê Sêyd Rızay beno. Serra 1937 de lacek beno, Derê Semku de mulxutê çeyi de hetê hukmati ra yeno kistene.

Ali İhsan: Ana Bese ra lacê Sêyd Rızay beno. Serra 1937 de lacek beno, Derê Semku de mulxutê çeyi ke hetê hukmati ra amo kistene, meyitê yi nêvenino. Vatene ser, taê vanê ke; “jü subay ebe ewladina berdo.”

Sêyd Ağa: Ana Bese ra lacê Sêyd Rızay beno. Serra 1937 de doman beno, Derê Semku de mulxutê çeyi de hetê hukmati ra yeno kistene.

DEWRÊ AŞİRETİNE DE SÊYD RIZA

Sêyd Rıza ke cıla piyê xo Sêyd İbrahimi sero niseno ro, qarê Aşira Abasa ki kono vılê yi. Êndi Dersım de qewğê aşira têra benê. Sêyd Rıza ki xo wertê yi qewğa de vêneno. Şindorê Abasa, hetê ra şindorê Khala u Sêyd Kemala de, hetê ra şindorê Qırğa de hetê ra ki yê Khurêsa u Demena de beno. A taw Abasa en zêde sonê nejdiyê dewanê Aşira Khala de bona vırazanê, şindora sero jübini de sere oncenê. Hama a zaman de Aşira Khala zaf qewete darena we. Abasa be Khala konê tê. Mordema jübini ra kisenê. Bado, Abasa Keçelu de, Usıva de, Khuresa de, Demena de ki qewğa kenê.

Abasa be Qırğa, Hukmatê Kırmanciye wazenê

Dewrê Osmanli de, Osmanlı Herdanê Arabi ra, hata Kafkasya, Balkana ra hata bergê Viyana her ca cêna bınê bandıra xo. Hama Gola Dêrsimi wertê herdanê Padisaina Osmanlı de belek mana. Osmanlı çıqa ke çımê xo Dêsım de beno, çıqa ke zerre poyneno, hama hewes tıma zerre de mano. Her gerenge ki Dêsım tıma erzeno xover, nirê Osmali qebul nêkeno. Dêsım de her aşire şindorê xo qori kena. Osmanli ge hetê Pulemuriye ra qol erzeno, ge hetê Xozati ra qol erzeno. Hama hata dewrê Cumhuriyeti mıradê xo çıma de mano.

Tarıq gıno serranê 1910. Ağaina Aşira Qırğa Mirosa de bena. Mirosa ra Salman Ağa ki Sêyd Rızay de mısayıb beno. Salman Ağay be Sêyd Rızaya yenê were ke qereqolanê Osmanli wertê xora wedarê. Hukmatê Kırmanciye pêsanê.

“Sêyd Rızay; Salman Ağay rê elçi rusna, vake; ‘Salman Ağa, to mudurê xo teber ke, ez ki mudurê xo kena teber. Ma hukmatê Kırmanciye wazeyme.’ Mudırê hukmati Deste de bi. Salman Ağay mudır kerd teber. Hama Sêyd Rızay Mudır teber nêkerd. Yanê qesa xode nêvınet.

(Efendiyê Şıxheseni. Dersim Dergisi: More:11, pelge: 51. Qesê verê locıne, Cemal Taş.)

Salman Ağa şindorê xode Qereqolê Deste dareno we. Sêyd Rıza ki qewete rusneno Qereqolê Zêranige ser. Aşirê Puluri dormê qereqoli cênê, qereqolê Osmanli seveknenê. Qolê Abasa vatena xo niyanê hurendi, peyser oncinê. Naê sero Osmanli Salman Ağay pêcêno, beno Xozat de erzeno hepıs. Qaymaqamê Osmanli Xozat de sono hepısxane de Salman Ağay vêneno, temey keno, Salman Ağa sêro, hêfê xo Abasa ra bıcêro. Salman Ağay rê vano:

“Salman Ağa, Sêyd Rızay to xapıta ke to qewete ra warodo. To qereqolê ma kerd teber hama, Sêyd Rızay tora dubara kerde. To ke sona Abasa ra hêf cêna, ez to verdana ra.”

Salman Ağa inam beno, sono Abasa ra hêf cêno. Zaman; zamanê herbê dinao jüino. Her ca de qewğa u pêrodais esto. Aşiranê Dêsımi ra taê konê pısondia Osmanli, piya erzenê Dewanê Qırğa ser. Qırğa ra ezbeta Satoğlia ra Sılêman Ağa kişino.

“Avasu ve Qırğu ra têkotêe. Çê Sêy Rızay ra mordemo de pil amo kıstene. Sêy Rıza şiyo Xozat ra eskerê Dewlete ardo esto Qırğu ser. Qırğu dewê ho caverdê, kerdê thol. Pilê Aşıra Qırğu Çê Miros Ağaye. Xêvere rusna, Wuşênê Sêydi rê vato; ‘Sêy Rızay qesa nianêne kerda, sıma ve vijdanê ho, bêrê ma bıxelesnê.’ Wuşênê Sêydi xêvere rusnê, aşırê Dêsımi pêro amey. Khuresu, Wusıvu, Alu, Demenu, kamci aşıre rê xêvere rusna têde amey. O waxt ez hona bêçhekio, tü u tusê mı hona yeno, ez têy nêberdu, zof esker amo, bi rast şi. Eke sonê verê Testage, uza Xıdê Dewri ve Doê Khêria dı mordemê ma gınenê cı. Wuşênê Sêydi ve Sılêman Ağaê Satoğliya piya sonê. Niadanê ke, eskerê dewlete hao bınê bağçê Testage de ronişteo. Uza nanê eskeri ra, qewğa têrabena, zof esker kışino. Wuşênê Sêydi ve Sılêman Ağaê Satoğli ra nanê eskeri ra, peyser ho oncenê. Aê de Sılêman Ağa tatê lınga hora beno dırvetın. Neşkino ke bêro, cêrê Testage are esto, kuno arê. Zerrê arey de fisegê ho qedinê uza kışino.

(Danoğê 38i. Hıdır Aytaç. Pelge: 23.Tijyayınları.)

Merevê Urışi ra tepia Osmanlı reijina Sêyd Rızay nas keno.

Sêyd Rıza Herbê Urışio u Aşiranê Dêsımi de ki qarê welatê xo keno vılê xo. Serra 1915 de milisanê Dêsımi sero qumandarine keno. Urışi dıma hata Qers sono. Eskerê Urışi 1917 de peyser oncino, Sêyd Rıza Suka Erzıngani de qonağê Vali de niseno ro. Padisaê Osmanli Estemol ra cırê hediya rusnenê, Sêyd Rızay ebe nıfısê Valine nas kenê. Endi Dêsım ki Erzıngan ra idare keno.

“Urıske ama, Sêyd Rızay Ağlerunê Dêsımi rê elçi rusna, temey kerdi, vake; ‘Urıs amo, Koê Duzgıni ra hata serê Kamaxi mınıto. Ravêr piyade amo, çhêkê qıci têye, nıka rae vırazeno, ağır makine, top dıma ano. Hata ke qeweta xo kêmia, xover bıdime, Urışi nêy herda meverdime. Urışi ke herdê ma gureti, namusê ma, ma dest ra sono. Ma ki caê de say nêbime, wertê dugelu de nêmorime. Jüo ke şeref u namosê xo sero hêco, seveta na şeref u namosê xo pêrodo.’ Ma ke şime nêjdiyê Erzıngani, serê Çhemii de pırd çino. Zımıstono, mılet serd de qerremiyo, awe serdına, mılet verê Çhemi de amo pêser, têde pinê. Xora jü pırd esto, dara ra gırêdaiyo. Ma têde ke yiro bıvışime bover, mılet hêştêa nêqedino. Pêro kêy bıvışiyê bover? Nınganê mara çarıxi bilê nêmendê, kınc u kolê ma têde ma sero zoğe biyo. Verê Çhemi de Sêyd Rıza ama rest ma. Sêyd Rızay dıma, tenê waxt ke verd ra, na rey ki Deli İbahim Pasa ama rest ma. Deli İbrahimi emrê dê eskera, vake; ‘Suya girin, suya girin karşıya geçin!”[1] Eskeri heni bêzerre veşti ra, şi verenia awe ke cıküye, hal ve hal nêkonê cı. Yi eskera ra taê qelebiay awe, cıra jü nêthawra cıküyo, peyiser cêra ra. Se ke o esker peyiser ama, Deli İbrahimi miyanê xo verr ra pişto ont, qafa yi Eskeri de onte, esker heni êçkar şi. Sêyd Rıza qaria, bi hêrsın, xo çarna Deli İbrahimi, vake; ‘Ulan sende hiç din iman yokmu? O senin babanın oğlu mu? Öyle kolay ise sen gir bakalım!”[2]

Sêyd Rıza hata Erzurum Urışi dıma şi. Dot ra ke ama Erzıngan de qonağê Vali de ses asmi nişt ro.”

(Roê Kırmanciyê. Pelge:87. Cemal Taş. Tij Yayınları)

DEWRÊ CUMHURİYETİ DE SÊYD RIZA

Osmanli, Aşira Abasa be Qırğana fino têdêset ra, hata ke lacê Sêyd Rızay Baba kişia. Osmanlı dıma Tırkiya de Cumhuriyete ke saniyêpê, hata 38i zê dewrê Osmanli Hukumê xo Dêsımi sero çine beno. TBMM ke yenopêser, Dêsım ra Sêyd Rızay ki wazenê meclis. Hama Sêyd Rıza, zeke Osmanlı İdare Ağaê Qoca wazeno werenais, İdare Ağaê Qoca Osmanli cüab keno, vano; ‘ez yinê Osmanli ra awe nêsımena’ zê İdare Ağay Sêyd Rıza ki tibar be meclisê cumhuriyeti nêano.

Xora ewraq u raporanê Cumhuriyeti de beliyo ke, Sêyd Rıza şaset o politika resmiyeti rê tibar nêkerdena heqli vecino. Hukmat fermanê Dêsımi rew ra veceno, ravêr çheka top keno, bado qereqola vırazeno, qereqola dıma erzeno Dêsımi ser. Ağlerê Dêsımi ki bandıra Cumhuriyeti qebul nêkenê, serba serbestiya Kırmanciye sondi wenê ke, hukmati de pêrodê. İta de çiye areze kerime ke, Dêsımi nefs u mudafa xo kerda. Politika hukmati qırkerdişi rê mane vêneno ke, Dêsımca isyan kerd. Qesa isyani, qırrkerdişi rê mısteheq vênıtena.

38i de, xoverdaisê Dêsımi de Sêyd Rızay sero Alişêr Efendi zaf teşir verdano. Xoverestene ser pheşti dano cı. Saan Ağaê Bextiyera ki diyağ dano Sêyd Rızay. Aşirê hetê Dêsımi ki Sêyd Rızay de sondi wenê, hama en zêde Demena qesa xode vındenê.

Ma hetê resmiyeti ra zêde, danoğanê yi roca ra qal biyarime ra.

“Rocê êlçiyê ama lêwê Usê Sêydi, cırê vakte, ‘Sêyd Rıza amo Halvoriye, sılamê xo torê esto, vano defê nata bêro, gurê mı têy esto.’ Usê Sêydi êlçi rê vat; ‘Xêra, çıgo, çı esto ke, Sêyd Rızay wesêno mı.’ Êlçi vake; ‘Sêyd Usen! Cıbrail Ağay weseno ağleranê Dêsımi, têde bınê Halvoriye de yêne pêser, jübini vênenê. Vanê esker vecino koê Dêsımi. Aşıri se vanê.’ Êxro ke Cıbrail Ağay wesêno Sêyd Rızay, Sêyd Rızay ki wesêno Usê Sêydi. Sêyd Rıza kewraê Cıbrail Ağay bi. Bover ra Demenu ve Usıvu amê, naver ra Abasu ve Khurêsuna sonê. Naver ra Pax ra Hesê Xıdê Keremi, bover ra Demenu ra Xıdê Gêwe beli kerd. Xıdır bıraê Hesê Gêwe bi. Ravêr Cıbrail Ağay ve Sêyd Rızaya weşiya jubini pers kerde, hal u demê jubini pers kerd. Bover ra Xıdê Gêwe fêke Cıbrail Ağay ra vake;’taburê esker ama wertê Usıvu de Paxê Suru de çadır fitra. Dar u ber ont pırd gırêda, mekere vet naverê awe. Ma pesêwe şime, tıfong na eskeri ra, yüzbaşi gına cı, cêray ra vozday peyiser şi. Ma konime çheke, xebera sıma çıga?’

Sêyd Rızay vake; ‘Kılê mıno kêwraê mıro. İqrarê ma, ma jübini ra cêrra mekero!’ Cıvrail Ağay vat; ‘Halla halla, kemerê bıce, ma kelê xo bıbırnime bercime Gola Xızıri, sondê xo borime!’ Sêyd Rızay naver ra kemerê gurete, Cıbrail Ağay bover ra kemerê gurete, hurdmine kılê xo a kemerê ro bırna, este çhem. Sêyd Rızay Vake; ‘Bıraêne! Warê sıma Bokıra, Sosınano, warê sıma Koê Sultan Babayo. Ma êndi bıraê jübinime. Sêyd Rıza cêra Usê Sêydi, cırê vat; ‘Sêyd Usen! Xebere bıdime Kosoğli[3], Pilvanku, Feretu, Qerebaliu. Têde bêre, tıfongê xo Mercimek[4] de bercime. Vırniya hukmati Awa Pêrtage de bırneyme, zobi domanê ma, malê ma têwerte de bıfeteliyo.”

(Roê Kırmanciyê. Pelge:190. Cemal Taş. Tij Yayınları)

“Elaiye esker amo serê Pakira, Sultan Sêyd. Son ke bi lokiza finê cı, alatirig vêsnenê, qarşiyê mara zê peroci asenê. Yi arabê eskera yêne, sonê lambanê veri ra beli benê. Pê koê têxt de cerde esto, corê ma pırrê goniano. Goniê xo herd ra veciye, hem hiraye, hem ki şa u têliêne. Roce biye san, Sêyd Rızay cini ve domonona dayarê vatke; ‘Adır bıcêre, sêre gonia ra bıfetêle, adır cıverdê, va hata sodır bıvêse.’ Cini u cüamerd, domona a son ra kosegê adıri gureti şi, adır nay gonia ra vêsnay. Êndi yi goni hata sodır zê çıla vêsêne. Domoni, cini şiyêne werte ro feteliyêne, kerdêne hayleme u udırt. Sêyd Rızay heni kerd ke Koê Sultan Sêyd de elaiye bıvêno, bızano ke çıqa eskere Sêyd Rızay esto. Eskerê dêwlete Sêyd Rızay ra xof kêro. Sêyd Rızay fecirê sodıri de dı mordemi mıde rusnay, vatke; ‘Sêre cor nikila koy de meteris bıcêre, tij ke biye şirin thiyarey hetê Qereçor de vecine, serê Mamekiye ro yêne, bumba erzenê ma. Hadar fındêre, se ke amay nêjdiye ma, cêro sıma hiremêna piya tıfong panê, meberdê nêjdiyê ma bê.’ Ma her roce fecir ra hirê-çar mordemi şiyêne nikila koy, uza qula guretêne, kotêne meteris. Uza pitêne, se ke thiyarey veciyay, amay serê Mezra Boli, bi nêjdi ke bumba raverdê dêwe, ma têdinê cêro piya tıfongi nênepıra, thiyarey kerdiêne berz, sanêne asmên. Thêyara bese nêkerdêne alçağ bo, kor-poşman cêrêne ra peyiser şiyêne.”

(Roê Kırmanciyê. Pelge:169. Cemal Taş. Tij Yayınları)

“Khalıkê mı Ağdad de vınetêne. Baba; gegane Axdad de gegane ki Derê Arey de vınetêne. Piyê mı Şıxhesen ki Zênka de vınetêne, hama domankina mıde Xarpet de hepıs bi[5]. Hukmati ke piyê mı verdara, ez des serre biya. Piyê mı ke ama çê, khalıke mı cırê vake; ‘Laê mı! Rocê to hona nêqediye, se bi ke Avdıla Pasay[6] to verdara?‘ Piyê mı khalıkê mırê vake; ‘Bao! Avdıla Pasay vake: “Ez to verdenara, so piyê xode qeseyke, xora ke piyê to ama taxaletê hukmati bi, nêmê mılkê Xarpêti to sero tapü kena. To ki kena encümenê Elejizi.” Se ke piyê mı hêni va, khalıkê mı herdisa xoa sıpiyê hirê rey dêare berde verê fekê xo, cêra cı vake; ‘Laê’m, Laê’m! Hêni aseno ke to somiyê hukmati zaf werdê. Na fermane mırê dot ra imza kerda rusna, aqılê sıma nêreseno ni xebera. Ez taxalet bi ki yê mı lao, taxalet nêbi ki yê mı lao. Zur u dubarê hukmati çine? Yina de nê dino, nê imano, mı pırdê yina de loni diye.”

(Cemila çêna Şıxheseni. Dersim Dergisi: More:6, Qesê verê locıne, Cemal Taş.)

“Rocê; se ke sodır lêle ra tiji est, eskeri a dere de ni top u mitraliyoji sanêpê vêngê yine vano; ‘Gır, gır, gırrr, gırrr.’ Hata ke şiye est dina ser. Rocê, jü mordem ama uca, qesêy keno, vake; ‘Sêyd Rıza ki mara cor mığarêe dero. Hukmati cırê ewraqi rusnê, xete rusna, vato bêro teşlim bo.’ Moa mı heşiyêpê ke Sêyd Rıza mara nejdiyo, vat; ‘Dı-hirê cüamerdi mıde bêre, ez sona lewê Sêyd Rızay.’ Moa mı ke pêyiser cêrêya amê, marê qesêy kerd vake; ‘Ê ma thala, wa-waê, Sêyd Rıza ne sono teşlim beno, ne ki thoa. Ma şime mığara Sêyd Rızay. Mığara de ca gırêdaiyo, cay sero cıle rafitaiya, Sêyd Rıza cıle sero ronistaiyo, herdisa xo miştidano. Kuline jübini ra perşi-merşi kerdi, a deqqa de Lacê xo Şıxhesen ki veciya ame. Tenê ke areşiyaimeya, Sêyd Rıza cêra cı vake, ala Xatuna Waranê Zımi[7] ra pers kêre, A; çaê ama? Êndi Rıji de noboti çina[8], Rız ki xorê kemero verde ro.’ Bêgê Yıbıli, Çhuçê Fındıqia mecal nêda, vatke; Rayber Sare vana ‘ez eswetega, wayırê domonuna. Nia, bınê kemera de, wertê bırri de, damışt nêdana, dere u derxına ra besenêkena domonu bıfetelni. Ma nêşikime hukmati de herb bıkime. No merebeo, domonunê ma vera çımanê ma sungi kenê. To bê tağalet be, no zav-zêç raxelişiyo. Vana to ke kora menda, zafıteni, lewê to de manê, to cavernêdanê nêsonê, aê ra ama.’ Bêgê Yıbıl ke hêni va, Şıxheseni vake; ‘Apê! Xebera mı ki xebera Vêyva Waranê Zımia. Sêrke, hukmati, torê pakêtê kerda sandıqe[9], mor kerda, haleti rusna. Vano dêwu dan to, mılk dan to. Wazeno ke tode bêro werê. Bê sebebê zav u zêçê feqır u fıqari mebe, so teşlim be, no mılet raxeleşiyo.’ Sêyd Rızay hêrdisa xo miştdê, vat; ‘Laêm, laêm, aqılê sıma nêreseno ni xebera. Hukmat jüan dano mı, mı xapneno. Sandıqe mor kerda rusna, fêkê Rıji keno şirin ke, Rız sêro taxelet bo, la berco vılê Rıji[10] .Bese[11] ki bero pê kaê xo bıkero. Ez ke kot de berba, sıma ki mıde bıberbê’.“

(Fecira Çêna Delali. Dersim Dergisi: More:8, Qesê verê locıne, Cemal Taş.)

“Bado eskerê dewlete ke veciya Dêsım, Zêyneli tıfong nêestêne dewlete. Rayberi[12] nêverda Zêynel tıfong küyo. Rayberi eskêri de fek cütêne. Aptula Pasay mordemi rusnay lewê Sêyd Rızay, cırê vake; ‘biya Qoçgirica[13] teşmil ke, esker peyiser cêreno ra. Ez ki Sursuriye[14] de mılk dana to. Nêmê de mılkê Sursuriye don to, cısnê to ki kon mamur. To piyê mı, ez ki lacê to.’ Sêyd Rızay qebul nêkerd. Anqara de mamuri Ataturki ra pers kenê, vanê; ‘to bese nêkerd Sêyd Rızay qankêre, to çaê sêyd Rıza İqna nêkerd?’ Ataturk vano; ‘Sêyd Rıza iqna nêbeno, inkaniye çina. Nıka ki Tırkiya de ki dı padisay nêbenê, ya ez, ya Sêyd Rıza!’

Sêyd Rıza Erzıngan de pêguret bi, Erzıngan ra berd Xarpıt. Usên ki şi rest cı, uca pi be lacia piya fiti dare. Dewlete ki bêbexte biye. Nıka ki bext keşi de nêmendo… hirê rey sicim vışino, hirmena rey ki fit dare… Serrê Sêyd Rızay berz bi, Ataturki da mekeme, serri nay ro, hêni fitdare. Mıletê Xarpeti ra taê, a taw uca benê, yino bexo be xo feka marê va, vake; ‘Sêyd Rıza ke fitdare, Ataturk bexo ki ama bi uca. Kıncê Subaya gureti bi pıra ke kes nas nêkero.’

Gardiyano ke a taw uca biyo, o bexo mara bi. Yi ki qesey kerd, vat: ‘Sêyd Rıza ke oda ra vet, mamuri nia têde düyari ver de şirit bi. Ataturk ki bêtêvdir kıncê subaya gureti bi pıra wertê yina de bi. Se ke çımê Sêyd Rızay gınay yi mordemi, Sêyd Rıza hêni bırr ra, heni bırra ke, vat; ‘nê to Anqara ra serva mı gına raê ama ita?’ Sêyd Rıza ke bırra, uca xo ser ra dard we. Mılet hêkmete de mend, acaip de mend. Yi se Ataturk nas kerd nêzana.’

Ağlarê ke fitidare, berdi Koê serê Çorçıği de vêsnay. Aşira Abasa ra; Sêyd Rıza, Lacê Sêyd Rızay Resık Usên, Khurêsa ra; Hesenê İbrahimê Qıci, Usenê Seydi, Demena ra; Hesenê Cıvrail Ağaê Arekiye, Aliê Mırzê Sılê Hemi, Usıva ra; Fındıq Ağa fitidare.

Na bado ez şiyu, mı xo çıma hurendi diye, hendê cünê herd çimento kerdo. Pilanê hukmati vato; ‘Mezela nine sero vas nêroyo, vas ke roya mal yi vaşi weno, beno sıt, Kırmanc ni sıti sımenê, roê ağleranê Dêsimi vêreno mıletê nine benê baqıl. Mordemê zê Sêyd Rıza baqıli nêre dina.’ Muxtarê a dêwe ki a mezele de yardım keno. O muxtar, a roce san de hêni êçkar sono. Bado a hurendia mezela Sêyd Rızay de ki pesêwe çıley vêsenê.

Sêyd Rızay vatêne; sıma ke düwa kenê vacê ke ‘rısq ke dano iman bıdo, çü ke keno ma dest, meremet bıdo’. Hama ağlera ne rısq di ne ki iman di. Çü kot ağlera dest, yina meramet nêzana, tedine ki xo be xo koti jübini, rınd qewete ra koti. Esker ke ame, êndi hal tey nêmend bi, keşi keşi de nêguret. Mordemê xırti qewğanê aşira de gınaycı. Abasu ra Babaê Sêyd Rızay, Demenu ra Sılo Sur, Alu ra Uso Mozık, ni hiremena ke wes biyêne, Koê Dersimi keşi nêguretêne. Yi tek amay na dina gêwre, tek şi… Sermiyan şi, kes nêmend.. nıka sere ke şi, nıngi mendi çı fayde? Yi ke nêşiyêne, Ataturki hende ret xo nêsanênera, meydan heni thal nêdiyêne. Yire ki nêmende… Yira zurret bile nêmend.. Ravêr derdê herbê dina guret, ha Çanaqqale, ha İzmir.. ha Edene.. Bado ki derdê Dersimi guret, waxtê xo nêmend ke bile bızeweciyo. Aslani şi lü mendi.. Tabii lü ke mendi.. çaê mêrık xo ranêsano ke….”

(Khekê İsmailê Khekıli. Cemal Taş de mobet. 18 04 2003 Esenyurt/İstanbul)

[1] Awe küye, awe küye ke, sıma bover vışiye.

[2] Ero tode qê din u iman çino. O lacê piyê tüyo? Eke hên reto, to awe kuye, ez bıvêni?

[3] Pilê aşira Pilvankano.

[4] Pê qeza Pêrtage de namê jü cayo. Nisanê şindorê Dêsımi ve yê Eleziji awa Pêrtaga.

[5] Seyd Rıza eve qol sono qereqolê Zêranige, Qaymaqamê Zeranige rê beno meyman. Teğbin de serre 1934 ya ki 1935’o. Uca de Qaymaqam keno ke Seyd Rızay duti bıcero, Qolê Seyd Rızay kono çheke, têde xeleşine ra Şıxhesen be Teşlimia uca meser manê. Şıxhesen uca duti cerino, benê Xarpet de erzenê hepıs.

[6] Aptullah Alpdoğan.

[7] Namê moa Fecira Sara. Seyd Rıza nalê aê heni dareno we.

[8] Êndi dawa ra warrogınais. Qurr biyaine.

[9] Serra 1937’ine de Hukmati xeti morkerdê ebe çiê qimetina rusnê Sey Rızay rê ke Sero têy camat bıkero.

[10] Sêyd Rıza namê xo kez dareno we.

[11] Cinia Sêyd Rızaya. Sêyd Rıza ita de cinia xo Bese, hurendia şeref u namusê Dêsimi de vêneno.

[12] Rayberê Seyd Ağay, Raybero Qop.

[13] Ali Şêr Beg ve mordemê xo.

[14] Dewa de Xarpetia.

Cemal Taş

• Grup Munzur üyelerine 10 ay hapis cezası
• Hozat Festival Programı Belli Oldu
• Hozat Eğitim & Kültür Haftası
• Nerede bu Meclisin Alevileri ?